“Kondor”dan Venesuelagacha: AQSh–Janubiy Amerika munosabatlari tarixi

AQSh qurolli kuchlari 2026 yil 3 yanvar kuni Oq uyda “Mutlaq qat’iyat” deb nomlangan operatsiyani boshladi — Venesuela hududidagi maxsus amaliyot natijasida prezident Nikolas Maduro qo‘lga olinib, hokimiyatdan chetlatildi.

Janubiy Amerika yetakchisi AQShga olib kelindi va u yerda u federal sud oldida ehtimoliy narkoterrorizm va qurollar noqonuniy aylanmasi bilan bog‘liq ayblovlar bo‘yicha javobgarlikka tortiladi.

Bu aralashuv XX asr oxiridan beri AQShning mintaqadagi eng qat’iy va eng to‘g‘ridan to‘g‘ri harakatiga aylandi hamda darhol xalqaro munosabatni keltirib chiqardi.

Lotin Amerikasi, Yevropa va boshqa hududlar mamlakatlari yetakchilari operatsiyani xalqaro huquqni buzish va mintaqaviy suverenitetga tahdid sifatida qoraladi. Shu bilan birga, ayrim amerikalik qonun chiqaruvchilar Oq uy Kongressni chetlab o‘tib, bu harakatlarni boshlaganini ta’kidlamoqda.

Ikkinchi jahon urushi davridan beri Qo‘shma Shtatlar Janubiy Amerika mamlakatlarining ichki ishlariga bir necha bor aralashgan. Endi Venesuela Peru (1963, 1990), Boliviya (1971, 2019), Chili (1964, 1973), Paragvay (1954, 1989), Argentina (1976), Urugvay (1973) va Braziliya (1964) kabi — AQShning harbiy bosimi, qo‘llab-quvvatlashi yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri harakatlari milliy siyosatga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan epizodlar qatoriga qo‘shildi.

Bu aralashuvlar “sovuq urush” davridagi to‘ntarishlar va maxfiy operatsiyalarni ham o‘z ichiga olgan bo‘lib, ko‘pincha Vashingtonning Sovet Ittifoqi ta’siri va mintaqadagi so‘l harakatlar kuchayishidan xavotirlari bilan izohlangan.

Eng mashhur misollardan biri — “Kondor” operatsiyasi: 1970-yillarda bir qator Janubiy Amerika diktaturalari (Argentina, Chili, Urugvay, Paragvay, Boliviya, Braziliya) tomonidan AQShning norasmiy qo‘llab-quvvatlashi fonida amalga oshirilgan muvofiqlashtirilgan kampaniya bo‘lib, unda muxolifat vakillari milliy chegaralardan tashqarida ham ta’qib qilingan.

Tramp ma’muriyati 2026 yilgi hodisani narkotrafikka va AQSh milliy xavfsizligiga tahdidlarga qarshi kurash bo‘yicha kengroq kampaniyaning bir qismi sifatida taqdim etdi. Bu kampaniya oldingi oylar davomida narkotiklar kontrabandasi infratuzilmasiga zarbalar va dengiz blokadalari ketma-ketligi bilan davom etgan edi.