Tuman (şahar) va viloyat sudlariga rais lavozimi kerakmi?

Bu holat sudga ta’sir odatda ayrim mansabdor şaxslar tomonidan öşa sud raisiga çiqiş orqali bölişini yana bir bor isbotlaydi. Jinoyat işlari böyiça sudya Sarvar Mamadiyev Kun.uz'ga bergan intervyusida bu fikrga qöşilmasligini, aynan taşkiliy masalalarda tuman va şahar sud raislari sudyalarga yordam qilişini bildirdi.

“Sud ikkita yönalişda işlaydi. Birinçidan, taşkiliy masalalari bor, ikkinçidan, protsessual masalalari bor. Protsessual masalalarda sudya mustaqil. Taşkiliy masalalarda işga kelib-ketiş, odob-axloq qoidalariga rioya qiliş, sudyalik maqomida özini töğri tutişi, bu holatlarda nazorat amalga oşiriladi. Lekin aynan körilayotgan iş yuzasidan uni nazorat qilişga haqqimiz yöq.

Sud nazorati bor tuşunça. Bu qanday yöl bilan amalga oşiriladi? Taraflardan kelib tuşgan şikoyat yoki protest asosida sud hukmlarni nazorat qiladi. Faqat bu ham protsessual tartibda. Bu şikoyat yoki protest bölmaydigan bölsa, uni özidan özi kelib, mana bu işing böyiça menga tuşuntiriş ber, deyişga haqli emas, qonunda taqiqlab qöyilgan.

Lekin yana bir takror aytaman, albatta bir taşkilot bölgandan keyin u taşkilotda albatta rahbar bölişi kerak. Bu yerda faqatgina protsessual masalalar emas, taşkiliy masalalar hal etiladi: bino, u yerga odamlarning kelib-ketişi, fuqarolarning murojaati masalasi. Sudya özi körayotgan iş böyiça qandaydir norozilik bölib, fuqaro murojaat qilaman desa, öşa sudya bilan hali qaror qabul qilinmasdan turib gaplaşişga haqqi yöq.

Yoki, masalan, körilayotgan iş böyiça intervyu berişga haqqi yöq. Bu holatlarda öşa rais holatni muvozanatda uşlab turadi va fuqarolardan kelayotgan murojaatlar, sudyani qiynayotgan taşkiliy masalalar, misol uçun öşa binoning hozir bölişi, binoda hamma iştirokçilarga şaroit teng yaratilgan bölişi, sudyalarning özining öşa taşkiliy masalalardagi kompyuteri, uning qoğozi, har bir holatini sudya özi taşkil qilmaydi. Demak, sudning raisi va öşa rahbariyat mana şu masalalarni töldirib turadi”, – dedi sudya.

Uning qöşimça qilişiça, raislik lavozimlari bundan keyin tayinlanmaydi, sudyalar orasida ovoz beriş yöli bilan saylanadi. “Bunda demak davlat ham va öşa sudyalar hamjamiyati ham masalaning oğriqli joylari borligini sezdi va bu masalani hal qilişga qaratilgan qarorlar qabul qilindi”, – deya birinçi savolga javobini yakunlaydi Mamadiyev.

“Tuman, viloyat darajasidan köra, Oliy sudda işlar adolatliroq köriladi” – advokat

Jahongir Mutalibovga köra bugungi kunda köplab advokatlar sud çiqargan qarorlari bilan kelişmaydi. Ularning fikriça, tuman va şahar sud raislarining hukmlarga ta’siri yöq emas, bor. Mutalibov buni tuşuniş mumkin bölgan holat sifatida tasvirlagan.

“Şu holatlarda eşitganmiz ham, “rais bilan maslahat qilamiz” degan joylari bor. Hozir unaqa gaplar kamayib qoldi, avvallari köp edi. Sudyalar ustidan jamoatçilik nazorati ham, ommaviy axborot vositalari ham u darajada kuçli emas edi, şu paytda albatta bundan foydalanişardi. Endi rais degan nomi bor, qaysi taşkilotga borsangiz ham rahbar — rahbar-da. Endi rahbar ham özining qöl ostidagi xodimning baribir böysunişini xohlaydi, aytganini qilişini xohlaydi. Raisning ham tanişlari bor, unga ham öziga yaraşa bosim ötkaziladi. Şu holatda tabiiyki, u öz qöl ostidagi sudyani çaqirib, unga bosim qilib “mana şunday qaror çiqarasan” demasa ham, özining vaziyatini tuşuntiradi yoki işda kelib çiqişi mumkin bölgan muammoli holat yuzaga kelişini tuşuntiradi. Şu orqali baribir ta’sir qiladi. Bu narsaning mutlaqo ta’siri yöq deb ayta olmayman”, – deydi u.

Advokatning fikriça, quyi instansiyalardan köra, Oliy sudda ötadigan jarayonlar adolatli va qonuniyroq böladi.

“Men har doim aytaman, tuman, viloyat darajasidan köra Oliy sudda işlar, adolatliroq, qonuniyroq köriladi, mening nazdimda. Şunaqa tuman sudi darajasida yoki viloyat sudi darajasida iş körilayotgan bölsa, ba’zida oçiq-oydin aytamiz. Men ayrim viloyatlarni ham, misol uçun, bilaman, amaliyoti har xil. Qaysidir viloyat oğirroq amaliyot bilan hukm çiqarsa, qaysidir viloyat boşqaça, bir xil amaliyotning özi yöq. Şundan kelib çiqib, advokatlar köpçiligi viloyatda işning, aytaylik, qonuniy, asosli, ya’ni advokat özi keltirgan dalillar asosida bölişini taxmin qila oladigan darajaga çiqdik. Şuning uçun men köp odamga aytaman, Oliy sudgaça yetib boriş ehtimolingiz bor. Çunki Oliy sudda baribir endi tuman sudyasiga bölayotgan bosim bilan Oliy sud sudyasiga bosim unaqa bölmaydi. Oliy sud sudyasi katta lavozimdagi odam. Unga yetib borişning özi oson emas, şuning uçun u yer bosimlardan xoliroq hudud deb hisoblayman. Lekin tuman – eng köp bosim ostida qoladigan joy baribir”, – dedi u.

Ta’kidlanişiça, sudyaga nafaqat raislari, balki boşqa rahbarlar, deylik tuman prokurori, içki işlar bölimi boşliği, Davlat xavfsizlik xizmati vakillarining ham ta’siri kuçli.

“Ma’muriy riçag qayerdadir bor” – inson huquqlari faoli

Abdurahmon Taşanov esa bu röyxatga hokimlarni ham qöşib, tajribasidan misollar keltira boşladi. Suhbatdoşlarni esa buni oçiq tan olişga, vaziyatni silliqlamaslikka çaqirdi.

“Sudlarga nisbatan öşa ma’muriy riçaglar borligi böyiça siz gap boşladingizmi, demak, muammo bor. Bekorga bu gapni boşlayotganingiz yöq. Men hamkasb sifatida könglingizdagi gaplarni bilib ötiribman va buni hozir tekislab, silliqlab gapirişning ham hojati yöq, töğridan töğri tan olaylik. Bu bor narsa. Ötgan kuni bitta gap böldi, qaysidir viloyatga bittasini sud raisi qilib yubormoqçi bölişdi-yu, u “men u yerga bora olmayman, çunki hokim yomon”, dedi. Bunday olib qarasangiz, hokimga nima daxli bor sudning? “Yomon hokim bilan kelişa olmayman men u yerda”, degan, masalan, sud rahbarlaridan bittasining örtasida şunaqangi gap bölibdi. Bu gap yetib keldi.

Va biz buni juda yaxşi bilamiz. Masalan, ma’muriy riçag qayerdadir bor, rais sözi bor yoki uning örinbosarlari degan söz bor, demak, öşa joyda qanaqadir darajada ozgina korrupsiyalaşgan yoki bölmasa, ma’lum darajada nosoğlom muhit bor. Ayniqsa Özbekistonda buni qator misollarda köramiz, ijtimoiy tarmoqlarda deyarli har kuni öqiymiz. Albatta, sudlar bundan xoli emas”, – deydi u.

Taşanov intervyuda sudyalarning hayoti suğurtalanişi masalasini kötardi. “Sudlar töğrisida”gi qonunning 76-moddasiga köra, sudyalar va ularning oila a’zolarini ijtimoiy himoya qiliş çoralari belgilangan. Ammo suhbatdoş bu amalda yetarliça işlamayotganini tuşuntirişga urindi.

“Mana, bitta misol tariqasida aytib ketay. Yaqinda oliy sud rahbarlaridan birining qabulida böldim. Biz sudyalardan birining hayoti suğurtalanganligi, suğurta pulini undiriş böyiça qatnaşdik. Şuning suğurta puli oilasiga ajratilmadi. Oliy sudgaça bordi. Oliy sudda keyin oxiri öşa rahbarlardan biri menga aytyaptiki, “sizlar şu masalani kötaringlar, sudyalarning hayoti suğurtalangan bölsin, öşa qonunni mukammallaştiriş kerak. Çunki hozirgi mavjud qonunda göyoki faqat favqulodda boşiga [holat] tuşsa, suğurta puli tölanadi, aks hollarda tölanmaydi”, degan narsani.

Keyin men aytdimki, biz qanday qilib kötaramiz? Masalan, Oliy sudning özida qonunçilik taşabbusi bor. U çiqib, şuni nimadir qilişi mumkin. Ya’ni hayot suğurtalanganligi sudyaga işonç beradi, ya’ni u ertasini köp öylamaydi. Ertaga biror narsa bölib qolsa ham xotirjamlik böladi. Demak, sudyalarning özi himoyalanmagan bölsa… Buning hammasi hayotdan olinadi. Bu narsalar hayotimizda bor.

Masalan, biz buni hozir avaylab gapiramizmi, qattiqroq gapiramizmi, undan qat’i nazar öşa ijtimoiy tarmoqlar, boşqalar buni körsatib turibdi. Endi qonun bor-ku, nima kerak masalan sud raislari yoki bölmasa bunaqangi ortiqça ma’muriy mexanizmlar nima kerak desangiz, Sarvar akaning gapiga töqnaş kelasiz. Ya’ni sud böladimi, boşqa idoralar böladimi, hamma joyda taşkiliy faoliyat bilan boğliq masalalar bor. Balki buni umuman sudlar tizimida texnik jihatdan tartibga soliş böyiça departament ham bor, töğridan töğri öşanga yuklatib ham qöyiş mumkin”, – deydi Taşanov.

U sözining söngida elektron taqsimlanadigan sud işlari tasodifiylik tamoyiliga asosan berilişini şubha ostiga olib, ayrim “delo”lar tegişli sudyalarga ajratilişini gapirib ötdi.

Suhbatning töliq şaklini yuqoridagi havola orqali tomoşa qilişingiz mumkin.