“Ixtiyoriy topshir, bo‘lmasa sud orqali baribir olamiz” – xovoslik fermerlar qanday kamsitilayotgani haqida

Huquqsizlik fermerlikning kuchli, iqtisodiy faol harakatga aylanish jarayoniga to‘siq bo‘lib kelmoqda. Mamlakat iqtisodiyoti tayanchiga aylanishi mumkin bo‘lgan soha hokimlar “kayfiyati”ga qaram. Buning oqibatlaridan yana biri – tayinli egasi bo‘lmagan yerlar o‘lik tuproqlarga aylanyapti. Sirdaryoda bo‘layotgan ishlar – holatga illyustratsiya. Jurnalist Shokir Sharipov Xovos tumanida bo‘lib, yerlari zo‘rlik bilan tortib olinayotgan fermerlar faryodini tingladi.

Ko‘p yillik tajribaga ega fermerlarning yerlaridan asossiz mahrum etilishi, qarzdorlik botqog‘iga botirilishi va ularning muammolariga mutasaddi tashkilotlarning befarqligi qishloq xo‘jaligi sohasida jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda.

“Men 1969 yilda yettinchi sinfni bitirib, komsomol yo‘llanmasi bilan Sirdaryo viloyatining 27-sovxoziga kelganman. Yoshlar brigadasini ochib, traktorlarda paxta terib, 1973 yili Sharof Rashidovdan orden olganman. Qishloq xo‘jalik institutini qizil diplom bilan bitirganman. Uch chanoqli paxta bo‘yicha diplom himoya qildim. 3700 gektar yerda ishladim”, - deydi 50 yildan oshiq tajribaga ega dehqon-fermer Gulsara Umarova.

1969 yildan beri Sirdaryo viloyatida mehnat qilgan, shaxsan Sharof Rashidovning qo‘lidan orden olgan fermer ayol o‘z tajribasi haqida gapirar ekan, yerlarining birin-ketin olib qo‘yilganini kuyunib tilga oladi. U atigi olti kun shifoxonada yotgani uchun bir yeridan, besh kun farzandi isitmalagani uchun esa yana bir yeridan judo bo‘lganini ta’kidlaydi. Uning aytishicha, na hokimiyat vakillari, na fermerlar kengashi o‘n yil davomida biror marta ham ularning holidan xabar olib, qarzdorlik sabablari bilan qiziqmagan.

“13 gektar yerga paxta, 22 gektar yerga g‘alla ekdim. G‘alla “plani”ni ham, paxtanikini ham bajardim. Klaster bilan shartnoma qilib, fyuchers shartnomasini bajardim. Lekin hokimiyat da’vo arizasi kiritdi sudga, “sen noqonuniy to‘rt gektar piyoz ekkansan”, deb. Lekin men to‘rt gektarda boshqa ekin ekishim mumkin, shunga ishchilarim uchun 2 gektar piyoz ekilgan edi. Piyozni olib, o‘rniga yana g‘o‘za ekib, “plan”ni bajardik. Davlat oldidagi qarzdorlik menda katta emas. 70 million soliqlarning hammasini nol qilib, texnika chiqarganman lizingga. Lekin qarzimni to‘lasam ham, baribir yerimning ijara shartnomasini bekor qilishdi”, - deydi fermer Mamadali Mamarahimov.

Fermerlar o‘zlarining klasterlar bilan teng ko‘rilmayotganidan, ularga berilayotgan subsidiyalar hech bo‘lmaganda vaqtincha fermerlarga ham taqdim etilmayotganidan shikoyat qiladi.

“Yoqilg‘i-moylash materiallari, ximikatlar qimmat sotiladi bizga. Imtiyozli kreditlar ham vaqtida berilmaydi. Banklarda ochib qo‘yiladi, lekin uni vaqtida olib foydalana olmaymiz. Joriy yilda 10 gektar g‘allani yonimdan xarajat qilib ekib qo‘yganman. Menga imtiyozli kredit chiqarishmadi, hammasini yonimdan qilganman”, - deydi Mamarahimov.

Fermerlar mahalliy hokimiyatlar ularning yerlarini tortib olish uchun turli bahonalarni ro‘kach qilayotganini, bunday bosimlar tizimli tus olganini aytishdi.

“Besh gektar bog‘im bor. Olxo‘ri, olma, gilos, hamma ko‘chatlardan bor. O‘zimning qulog‘im eshitmaydi, ikkinchi guruh nogironiman. Nachalnik milisa yordamchisi zo‘rlab olib keldi xonasiga sudrab, kasalman deganimga qaramadi, “qayoqqa borsang, boraver, farqi yo‘q, sudga borasanmi, prokurorga borasanmi, baribir olamiz, bizga shunday prikaz bo‘lgan”, dedi. Ishlayotgan odamlarning ishini yo‘q qilishyapti, hamma ishsiz bo‘lyapti. Prezidentimiz “bitta ishchi yaratsang, pul beraman”, deyapti. Yetti, sakkiz yil ko‘chatlarni paqirlab suv quyib parvarishladim. Suv yo‘q chunki. Solyarka solib motor bilan suv tortaman. Prezidentimiz qaror chiqardi “bitta daraxtni kessang, mana shuncha jarima” deb. Bu yerda 400 ta daraxtni yo‘q qilishmoqchi. Men ham tadbirkorman-ku, davlatga pul to‘layman, yerni ishlataman”, - deydi fermer G‘ulom Qurbonov.

Hududdagi yerlarning meliorativ holati achinarli darajada. 80 yillarda o‘zlashtirilgan cho‘l yerlarining unumdor qatlami (gumus) sidirib tashlangani sababli aksariyat maydonlar “o‘lik yer”ga aylanib qolgan. Bunday yerning tabiiy ravishda qayta tiklanishi uchun 70-100 yil vaqt kerak bo‘ladi.

“80-yillarda o‘zlashtirilgan bu yerlar. O‘shanda yerning yuzasi surib tashlangan. “O‘lik” yerlar yuzaga chiqib qolgan. Buxoro, Xorazmning yerlari ham sho‘r, lekin u yerlarning gumusi turibdi, bu yerlarning esa gumusini chuqurga tiqishdi. Gumusni qaytarish tez bo‘ladigan narsa emas. Yerning sharoitiga qarab rayonlashtirib qo‘ymayapti. G‘alla-paxta faqat – almashtirib ekish yo‘q. Yildan yilga hosildorlik tushib ketyapti”, - deydi agronom Abdurashid Joniqulov.

Agronom mutaxassisning aytishicha, sohada ilmiy yondashuv mutlaqo yo‘q: almashlab ekish joriy qilinmagan, yerning holati hisobga olinmaydi. “Yer bejiz “ona yer” deyilmaydi, u ayol kabidir, sog‘lom yer yaxshi “farzand” beradi”, - deydi u.

Shu kuni hokimlik binosi oldida kunimizni o‘tkazdik, kirib chiqayotgan fermerlar nigohlarini kuzatdik – hammalari g‘ussada. Hokimlikning axborot xizmatiga mas’ullar nimadir aytgilari keldi, ammo aytarli gap bo‘lmadi chog‘i tiyilishdi. Shunaqa gaplar – Sirdaryoda yomon ishlar bo‘lyapti.

Shokir Sharipov