Yerlar xorijliklarga sotilyapti. Kelajakda buning oqibatlari qanday bo‘ladi?

Sirdaryo viloyatining qator tumanlarida fermer xo‘jaliklarining yer maydonlari olib qo‘yilib, auksion orqali sotuvga chiqarilmoqda: ularning ehtimoliy xaridori xorijlik investorlar bo‘ladi. Kun.uz studiyasida iqtisodchi Otabek Bakirov va ekspertimiz Kamoliddin Ikromov bilan mazkur mavzuda suhbat qildik.

Kamoliddin Ikromov, Agrobiznes assotsiatsiyasi rahbari: Yerlarni yoppasiga olib qo‘yish harakati bo‘lyapti, Xovos, Guliston, Oqoltin, Qo‘rg‘ontepada. Olib qo‘yishdan tashqari bo‘sh yer, zaxiradagi yerlarni o‘zimizning dehqonlar ololmaydigan darajada yiriklashtirishyapti lotlarni. Misol uchun, 1000 gektar lot qo‘yilgan... Uni arzon narxda chet ellik investor sotib oladi. Taxminan 1 gektari 8 million so‘mdan to‘g‘ri kelyapti. Lekin xuddi o‘sha hududda, bitta tumanda shu fermerlar 5 gektar yerning 1 gektarini 80 million so‘mdan 400 million so‘mga sotib olgan holatlari bor. O‘zimizning qorako‘z dehqonlar dehqonchilik qila olishiga ko‘zi yetib sotib olgan. Lekin ularning puli yetmaydigan darajada katta lotlarni qo‘yish kimga kerak bo‘lib qoldi? Buning tagida nima bor?

Bu bilan tegishli tashkilotlar shug‘ullanishi kerak. Uzoq muddatli ijaraga bergandan keyin mulk huquqi shakllanadi...

Xovos tumanida hozir 17 ming gektar yer direksiyaga o‘tadi deyishyapti. Kelajakda bu yerlar investorga beriladi degan gaplar bor. Bunaqada u hududda keyin dehqonchilik o‘lib qoladi-ku. Uzoq muddatli ijaraga bergandan keyin ijara muddatini cho‘zib berishga to‘g‘ri kelib qolishi mumkin.

Shokir Sharipov, jurnalist: Iqtisodiyot fani nima deydi?

Otabek Bakirov, iqtisodchi: Huquq qanday ishlashiga bog‘liq. O‘tgan yili prezident farmoni chiqqan edi. Beshta tumanda huquqiy eksperiment tarzida fermer xo‘jaliklarining 80 foiz yerini zaxiraga topshirsa, qolgan 20 foizini normativ qiymatining 50 foiz qiymatida sotib olish ustuvor huquqi berilishi to‘g‘risida. Tajriba. Farmonda bu tajribani butun O‘zbekistonga tatbiq etamiz deyilgan. Shu farmon chiqqan paytda o‘z-o‘zidan menda savollar tug‘ildi.

Birinchi savol. Fermer xo‘jaliklari uzoq yillardan buyon ijara shartnomasi asosida ishlayapti o‘zi, meros qoldirish huquqidagi ijara shartnomasi asosida. Busiz ham ijara huquqidagi yerlarni nima uchun topshirishi kerak va nima uchun yangi ijara shartnomasi asosida o‘zlariga 20 foizini, yana pul to‘lagan holda qabul qilib olishi kerak?

Ikkinchi savol. Agarda zaxirada qanchadir gektar miqdordagi yer yig‘ilsa, farqi yo‘q Andijondami, Sirdaryodami, u yig‘ilgan yerlarning lotlari maksimum va minimumlari qanday bo‘ladi? Siz aytayotgan narsa xuddi shunga borib taqaladi. Nima uchun lotlarning yiriklashishi, ya’ni bitta lotdagi yer maydonining yiriklashishi yomon? Chunki bunda siz potensial talabgorlarni o‘yindan chiqarib yuborasiz, raqobatdan chiqarib yuborasiz. Bu potensial talabgorlarning aksari mahalliy investorlar bo‘ladi. Chunki ularning imkoniyatlari, resurslari chegaralangan. Fermerlarni nazarda tutadigan bo‘lsak, ular ishlab chiqarishga pulini tikkan, allaqachon bug‘doyini ekkan, aylanma mablag‘larining ma’lum bir qismi allaqachon ishlab chiqarishda. Ya’ni bu yerda imkoniyatlar teng emas. Shuning uchun biz o‘zimiz mezonlarni belgilab olishimiz kerak lotlarda, maksimum va minimum bo‘yicha.

Uchinchi tarafi. Men buni shu farmon chiqishidan avval, 2017 yilda, har xil tajribalar boshlanganda aytganman, shundan beri aytib kelaman. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi yerlari berilsa ham, misol uchun, xo‘jalik sub’yektlariga auksion asosida berilsa ham, ijara huquqining 51 foiz nazorati O‘zbekiston rezidentlari ixtiyorida bo‘lishi kerak.

Kamoliddin Ikromov: Shu yerda gapingizni bo‘lay. Shu masala Qozog‘istonda ko‘tarilgan. 2016 yilda xorijliklar kiraman deganda…

Otabek Bakirov: Juda katta norozilik bo‘lgan.

Kamoliddin Ikromov: Ha. Hozir ularda Yer kodeksining 37-moddasi bor, qishloq xo‘jalik korxonasiga chet ellik investorlar kirishi umuman taqiqlab qo‘yilgan. Faqat o‘zining fuqarosi…

Otabek Bakirov: Qozog‘iston xato qilgandan keyin shu o‘zgarishlarni qilgan. Nazarboyev paytida edi. Eski administratsiya paytida bo‘lgan u voqealar. 16-yilmidi?

Kamoliddin Ikromov: Qattiq to‘lqinlanishlar, norozilik bo‘lgan.

Otabek Bakirov: Chunki qozoqlar, bilasiz, tarixda bir necha marta o‘zlarining yerlaridan quvilgan. Bir necha marta bo‘lgan bu. Ocharchilik paytida shimoldan quvilgan. Repressiyalarni bizdan ko‘ra og‘irroq o‘tkazgan, turli imperiyalarning ta’sirini, zararli oqibatlarini o‘zlarida ko‘proq ko‘rgan qozoq birodarlarimiz.

Shokir Sharipov: Irsiy xotirada qolib ketgan...

Otabek Bakirov: Ha. Shuning uchun men iqtisodiy nuqtai nazardan aytyapman, ya’ni bizda operativ nazorat bo‘lishi kerak. Ya’ni ijaraga berilayotgan yer maydonlari ustidan doimiy ravishda operativ nazoratni O‘zbekiston rezidentlari saqlab turishi kerak deb hisoblayman. Bu qanaqadir xudbinlik emas, investorlarga qarshi fikr emas. Investormisan, kel, o‘zbekistonlik hamkor top, birgalikda ishla, texnologiyangni olib kel, ilg‘or tajribangni qo‘lla. Bu bitta bizning qo‘shnilarimizda emas, Yevropa Ittifoqidagi juda ko‘p yer huquqini liberallashtirgan mamlakatlarda ham shunday qoidalar mavjud. Ya’ni bu…

Shokir Sharipov: Suverenitet masalasi...

Otabek Bakirov: Ha.

Kamoliddin Ikromov: Men Zimbabve va boshqa Afrika davlatlari misolini o‘rgandim. U yerga kirib borganda, investor bo‘lib kirib borgan, xususiy shirkat bo‘lib. Lekin keyinchalik shu xususiy shirkat o‘z ulushini o‘zining davlatiga sotgan. Va yer boshqa davlat balansiga o‘tib ketib qolgan. Uzoq muddatli ijara shartnomasi bo‘lsa ham, uzoq muddatga yo‘qotilgan va o‘sha hududga mahalliy aholining kirishi taqiqlab qo‘yilgan.

Otabek Bakirov: To‘g‘ri aytyapsiz. Endi qozoqlarni, Afrika davlatlarini qo‘yaylik-da, o‘zimiz qilgan xatolarni aytaylik. Oxirgi to‘qqiz yil, 10 yil ichida qilgan xatolarimizni.

Misol uchun, biz sement zavodlarini xususiylashtirdik. Nazorati ofshorlarda bo‘lgan kompaniyalarga sement zavodlarini turli yo‘llar bilan topshirdik. Gaz omborimizni topshirdik Gazlidagi. Hozir o‘sha gaz ombor egasi ham o‘zining mulkchilik huquqini bizdan tashqaridagi yurisdiksiyada almashtira oladi. Tsement zavodlari ham shu. Tasavvur qiling, 100 foiz yoki 51 foizdan ko‘p ulushga ega bo‘lgan qo‘shma korxona o‘zining mulkdorlarini, asl mulkdorlarini bemalol almashtiraveradi O‘zbekistondan tashqaridagi yurisdiksiyada. Buning uchun bizning juda kalta o‘ylaydigan hokimlarimizdan ruxsat so‘rab o‘tirmaydi.

O‘zimizning tariximizda bo‘ldi-ku, oxirgi to‘qqiz yil ichida. Nechta biz qo‘shtirnoq ichida xususiylashtirgan sement zavodining mulkchilik huquqi o‘zgargan bo‘lsa, hammasi O‘zbekistondan tashqaridagi yurisdiksiyada amalga oshirildi. Oxirgi bir misol – Gazlidagi gaz ombori yurisdiksiyasi o‘zgargani. Ya’ni bizning ixtiyorimizdan, nazoratimizdan tashqaridagi voqealar.

Qonunchiligimizda bo‘shliqlar juda katta, haligacha saqlanib qolgan. Bu bo‘shliqni biz atay qoldirdik deb o‘ylamayman. Biz yetarli siyosiy tajribaga ega emasligimiz tufayli qoldirdik deb o‘ylayman. Qaror qabul qiluvchilarimiz 10 yil, 20 yil, 50 yil kelajakni ko‘rib qaror qabul qilishi kerak. Biz faqat bugungi kun uchun emas, kelajak uchun ham mas’ulmiz-da.

Ko‘rib chiqishimiz kerak, keyin hali aytgan gapim: farmon talablari hali qonunchilikda aks etgani yo‘q. Biz bilamiz, qonunchilikda aks etganidan keyin u oliy yuridik asosga ega bo‘ladi. Biz qaysi asoslarda fermer xo‘jaliklarining yerlarini qaytarib olishimiz mumkin, qaysi mezonlar asosida, qaysi mezonlar asosida fermerlarga yana qaytarib ijara huquqini sotishimiz mumkinligini qonunda aks ettirishimiz kerak.

Xorijlik hamkorlarimiz bilan juda quyuq munosabatga kirishib qolgan hokimlar, ijroiya organlardagi rahbarlarimiz meni xavotirga soladi.

Qani endi o‘shalarga qilayotgan muloyimligini o‘zimizning investorlarga, o‘zimizning fermerlarga qilsa... Tasavvur qiling, o‘zimizning fermerlarga shunaqa munosabat bo‘lsa, bizning fermerlar qanaqa qanot oladi. Men tushunmayman shu narsani – ular nimasi bilan ustun yoki ularning qaror qabul qiluvchilarimizga qanday ta’sir doirasi bor? Nima bilan bog‘liq? Ko‘p ko‘zga tashlanadi. Andijon viloyatida, hozir mana Sirdaryoda avj olayotgan voqealar, Xovosdagi voqealar. Xalqning og‘ziga elak tutib bo‘lmaydi. Ko‘rib turibdi hammasini. Yashirib bo‘lmaydi buni. Iqtisodchi sifatida fikrimni so‘rasangiz, men aytaman: buning yuridik asosi bo‘lishi kerak, huquqiy asosi bo‘lishi kerak.

Kamoliddin Ikromov: Xavfsizlik masalasi ham bor. Hozir siz shunga yaqin keldingiz. Bizda ikkita strategik, ya’ni muhim yo‘llar bor. Bittasi Qamchiq dovoni, ikki tomondan qo‘riqlanadi, ya’ni post qo‘yilgan. Ikkinchisi, biz hozir ahamiyat bermayotganimiz, bu Sirdaryo viloyati. Endi shuni, ikkita yo‘lning ikkita bag‘rini biz xorijiy investorlarga bersak, ertaga bu xavfsizlik masalasida ham jiddiy muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Bu yerda xorijiy davlatlarning diasporasi tashkil bo‘layotgandek, shu yerda konsentratsiyasi ko‘p. Buni ham e’tiborga olib, yer berish masalasida juda ham ehtiyotkorlik qilishimiz kerak.

Yerlar hozir direksiyaga berilyapti, direksiya ertaga ularga ijaraga beradi. Mana, hozir Jahon Savdo Tashkilotiga kiryapmiz, boshqa huquqiy me’yorlar bor, ertaga xalqaro huquq bilan o‘zini, ya’ni o‘sha diasporasini himoya qilaman deyishi ham mumkin-da. Bu birinchi masala. Ertaga ulardan tortib olinsa, misol uchun, u yerni 5 yil, 10 yildan keyin kelisha olmay qolindi, direksiya yopilib ketdi deylik. Bularning ijara muddati bor, to‘g‘rimi? Misol uchun, 25 yilga oldi, besh yildan keyin yopildi, 20 yillik ijara muddati bor. Mana, Venesuelada nima bo‘ldi? Xuddi shunaqa bo‘lgan. Oldiniga ular neftni qayta ishlashgan, zavodlar qurilgan, keyin bittasi kelgan-da, “bo‘ldi, biz buni natsionalizatsiya qilamiz”, degan, ya’ni tortib olgan va mana, oradan 15-20 yil o‘tgan bo‘lsa ham, bittasi chiqdi-da, “o‘sha paytda sen bizning mol-mulkimizni tortib olgan eding”, deb ochiq aytdi-ku. Kirib, bitta odamni o‘g‘irlab chiqib ketdi u yerdan. Kallasini olib ketdi davlatning. Qanaqa tahqirlandi o‘sha xalq.

Otabek Bakirov: Xavfsizlik masalasini aytdingiz. Men legitimlik masalasini gapirmoqchiman. Har qanday nolegitim egallangan mulkka nisbatan mulk huquqi so‘roq ostida qolaveradi. Qachondir, farqi yo‘q, besh yil o‘tar, 10 yil o‘tar, uning mulkchilik huquqi so‘roq ostiga olinaveradi. Uni hokimiyat ham istalgan paytda ishlatadi ularga qarshi. Shuning uchun men aytaman, 94-yillardan boshlab nechta mulk qaysidir qonunbuzilishlari yoki qonundagi teshiklar vositasida ma’muriy ta’sir choralari bilan xususiylashtirish amalga oshirilgan bo‘lsa, hammasi qayta ko‘rib chiqilgan. Men hali birorta istisno ko‘rmadim! Hammasi qayta ko‘rib chiqilgan. Ya’ni bugun shoshmashosharlik bilan, ura-ura bilan qilinayotgan ekan, ana shu investorlarimiz, qo‘shtirnoq ichidagi xorijiy investorlarimiz ham o‘ylab ko‘rishi kerak. Ularning mulk huquqi qanchalik kafolatlanadi? Bugun fermerning huquqi buzilayotgan bo‘lsa, kim kafolat beradi ularning huquqi buzilmasligiga?

Kamoliddin Ikromov: Endi ularning orqasida kuchli davlat bor-da.

Otabek Bakirov: Ularning orqasida faqatgina davlat emas, korrupsiya ham bor. Tushunyapsizmi? Eng asosiy ta’sir omillardan biri, afsuski, bu narsani endi ochiq aytishga to‘g‘ri keladi, korrupsiya. Misol uchun, Abxaziyani qarang. Yer maydonlarini Rossiya egallab olib, o‘tgan yili, 2025 yilda, yozda qancha mojarolar bo‘ldi. Ya’ni go‘yoki Abxaziyaning mustaqilligini Rossiya qo‘llab-quvvatlagan, lekin amalda nima bilan yakunlandi bu? Nima demoqchiman? Hozir savolning birinchi qismi bu bugungi fermer xo‘jaliklarimiz, asl ijara huquqi tegishli bo‘lgan fermer xo‘jaliklarimizni himoyalash bilan bog‘liq bo‘lishi kerak.

Afsuski, 2025 yilda, 2026 yilda huquqi himoyalanmagan qatlamlarni talash juda ham avj oldi. Institutsional ravishda huquqi himoyalanmagan qatlamlarni. Bu iste’molchilar bo‘ladimi, fermerlar bo‘ladimi, avj oldi. Bularni turli ko‘rinishlarda talash, har xil yo‘llar bilan ularning bo‘yniga xarajatli narsani yuklash yoki huquqlaridan mahrum qilish juda yomon avj oldi.

Yomon tendensiyalardan yana bittasini aytay, Kun.uz bir marta yozdi, e’tibor berdim. Ommaviy axborot vositalarimiz ham jim turibdi. Bu masalani har xil ovozlar, xorijdagi ovozlar ko‘taryapti. Nima sababdan bizning ommaviy axborot vositalarimiz jim turibdi? Men shuni qabul qila olmayapman. Juda og‘ir narsa.

Shu paytgacha sud orqali hal etolmagan, hokimiyat idoralarida hal qilolmagan, turli murojaatlar bilan ham natijaga erisha olmagan masalalarda xalqimiz uchun yagona va oxirgi ilinj ommaviy axborot vositalari bo‘lib kelgan. Shu oxirgi ilinji ham yo‘q bo‘lib qolyapti, ovozi o‘chib qolyapti. Mana shu ham meni juda qattiq xavotirga soladi. Nima sababdan biz apellyatsiya qilishimiz kerak xorijdagi ommaviy axborot vositalariga? Kun tartibiga xabar chiqmasa, muammo ham yo‘q. Tushunyapsizmi?

Shokir Sharipov: Ozgina bir-ikki qadam nariyoqni modellashtiraylik-da, futurizm bilan shug‘ullanaylik...

Otabek Bakirov: Qarang, mulk huquqi kafolatlanmagan, mulk himoyalanmagan joyda iqtisodiy o‘sish bo‘lmaydi!

Shokir Sharipov: Shuni aytganman-da.

Otabek Bakirov: Farqi yo‘q, qishloq xo‘jaligimi bu yoki iste’mol bozorimi, mulk himoyalanmadimi, u joyda o‘sish bo‘lmaydi. O‘sha dordan qochgan investorlar ham hokim bilan sherik bo‘ladi. Qaysidir amaldor bilan sherik bo‘ladi. Urishib qolmagunicha, sen-menga bormagunicha.

Komoliddin Ikromov: Amaldor almashguncha...

Otabek Bakirov: Ha. Ular ham tushunishi kerak. Ular amaldorlarning keyingisini ham korrupsiyalashtira olaman deb o‘ylayapti deb o‘ylayman-da.

Kamoliddin Ikromov: Misol uchun, 8-9 milliondan yerlar sotilgan ularga, 25 yilga 9 million so‘m to‘lab oldi u yerni. Lekin xuddi o‘sha yerning bir yillik ijarasi, misol uchun, o‘sha davlatda 30 million so‘m. Tushunyapsizmi? Undan tashqari, biz soliq to‘lovchilar to‘lagan pullarimizdan fermerlarga subsidiya beriladi. Xorijiy investorlar ham subsidiya olishga haqqi bor, qonunchilikda chegara yo‘q. “Investorga berilmasin, faqat fermerga berilsin” degan joyi yo‘q. Tomchilatish qilsa ham, elektr energiya uchun ham subsidiyalarimiz bor. Boshqa ishlar uchun ham. Undan ham ular foydalanadi-da. Ular uchun juda ham qiziq-da bu.

To‘g‘ri, ularning tajribasi bor, texnologiyani to‘g‘ri qo‘yadi. Ammo biznikilar ham yetib olishi o‘tgan yili isbotlandi, 90 sentnerni oldi-ku fermerlarimiz.

Mana, ustoz-shogirdni joriy qilinglar, dedi prezident. Nimaga bularga ustoz berilmayapti? Fermerlar qarz bo‘lib qolgan deyishyapti. Sababini so‘radikmi? Kredit olganiga 5 yil bo‘lgan, klaster bankrot bo‘lgan. Klaster yerini olgan fermerlar. Auksiondan, ya’ni pul to‘lab olishgan. Endi qarz bo‘lib qoldi-da? Misol uchun, paxtasini topshirgan klaster pulini vaqtida bermagan. Vaholanki, u klasterni kim tavsiya qilgan? Birinchi o‘rinda o‘sha hokimiyat “puli bor, javob, fermerga pulini vaqtida to‘lab beradi, o‘g‘irlamaydi, aldamaydi” deb hokimiyat bergan-ku!

Otabek Bakirov: Gap tavsiyada emas, majburlashda ham-da.

Kamoliddin Ikromov: Ha, keyin uni fermerga majburlab paxtasini berishgan. U tarozidan urib qolib, paxtasini oldi. Pulini to‘lamadi vaqtida. Don korxonalari ham pulini to‘lamadi. Hozir mana, “Zomin Tekstil”ga jinoyat ishi ochishibdi. Pulini bermagan-da. Vaqtida bermagandan keyin... elektr energiyaning penyasi ham bor, bank kreditlarining penyasi bor, boshqalar bor.

Otabek Bakirov: Yo‘q, bitta fermer bankrot bo‘lsa, qarzdor bo‘lsa, bu fermerning muammosi. Agar 100 ta fermer bankrot bo‘lib, qarzdor bo‘lib bo‘lsa, bu tizimning muammosi. Tizimli qarash kerak bu masalaga.

Kamoliddin Ikromov: Fermerlarni tizimli bankrot qilib, keyin “investor”ga bermayapmizmi yerni? Shunaqa savollar ham chiqishi tabiiy. Xavfsizlik idoralari bu narsalarni ko‘tarishi kerak-da. Buni biz gapirishimiz kerak emas-ku.

Otabek Bakirov: Kelajak haqida gapirdingiz. Tajribalarimizdan, sement zavodlari misolidan kelib chiqib aytsak, havo, suv, tuproq zaharlanish masalasiga qarasak, ular bu yerda yashamaydi-da. Sizning fermeringiz, sizning ishlab chiqaruvchingiz bu yerda yashaydi, siz bilan birga suv ichadi, siz bilan nafas oladi.

Shokir Sharipov: Bolalari shu yerda katta bo‘ladi.

Otabek Bakirov: Ha. Misol uchun, eski zamonda raislar xalqqa qayishgan deydilar. Nimaga? O‘sha rais shu xalq bilan birga suv ichgan, o‘limiga, to‘yiga borgan. Tushunyapsizmi? Tobutini ko‘targan. Xalqning ichidan bo‘lgan-da. Shuning uchun ham qayg‘urish bo‘lgan, birgalikda ijtimoiy qayg‘urish bo‘lgan.

Men aytmoqchi bo‘lgan narsa — biz xatolarimizdan to‘g‘ri xulosa chiqara oldikmi? Misol uchun, sement zavodlari misolida, o‘sha Andijonda tuproqni, havoni, suvni zaharlayotgan sement zavodlari to‘g‘risida, Jizzaxdagi sement zavodlari to‘g‘risida to‘g‘ri xulosa chiqara oldikmi? To‘g‘ri xulosa chiqara olgan bo‘lsak-ku, mayli. To‘g‘ri xulosa chiqarmagan bo‘lsak, yerimizning kelajagi qanday bo‘ladi? Tug‘mas xotin qilib qo‘yadi-yu.

Kamoliddin Ikromov: Misol uchun, bular katta yerlarni egallab olganidan keyin, narx-navo o‘ynaydi-da. Ertaga paxtadan boshqa narsalar ham ekiladi, kartoshka deylik, yo guruch Xorazm, Sirdaryoda. Va ertaga shu narsalarning narx-navosini ham o‘ynatishni boshlaydi-da. Ertaga mahsulotlar qimmat bo‘lib ketganidan keyin, aholi o‘zi eka olmagandan keyin bulardan qimmat sotib olishga to‘g‘ri keladi va o‘rtada ziddiyat paydo bo‘ladi. Besh-o‘n yildan keyin ikki tomon bir-biriga qarshi bo‘ladi. O‘shanda investor “bizni kamsityapti” deb yordamga chaqirsa, nima bo‘ladi unda? Ya’ni tashqaridan yordam chaqirsa, “bizni kamsityapti, ijara huquqimiz bor 20 yilga, odamlarni bizga qarshi qayrayapti”, desa... U tomonlarini o‘ylashyaptimi?

Otabek Bakirov: Shuning uchun hammasi qonunda aks etishi kerak. Oziq-ovqat xavfsizligi prinsiplari qonunda aks etishi kerak, ya’ni manfaatlarimiz aks etishi kerak. Ekologik holat masalan: bir necha yil avval qilgan xatomiz oqibatini dekabrda tatidik-ku, qancha qimmatga tushdi! Ko‘rdik-ku, toza havo qancha qiymatga ega ekanini, boydan kambag‘algacha, oddiy fuqarodan amaldorgacha, hamma ko‘rdi-ku! Mana bu xatolarning ham ertaga oqibatini, to‘lovini biz hammamiz baravar ko‘ramiz. Kimdir ko‘rib, kimdir ko‘rmay qolmaydi emas.

Mulk huquqi masalasi qonunda aks etishi kerakmi? Ha, hammasi qonunchilikda aks etishi kerak avvalo. Avval qonunda belgilab olaylik. Mana, nima qilyapti parlament? Parlamentda o‘tirgan partiyalarimiz nima qilyapti? Men tushunmayman-da. Ular O‘zbekiston xalqi manfaatini ifoda etadimi yoki topshiriqlarni, ayrim tepadan tushgan, kabinetlardan tushgan topshiriqlarni ifoda etadimi?

Shokir Sharipov: 21-asrning mana, 26-yiliga keldik. Fermerlarga hali ham batrak sifatida qaralyapti. Tadbirkorlik sub’yekti sifatida qaralmayapti.

Otabek Bakirov: Ishlab chiqaruvchi sifatida qaralmaydi, soliq to‘lovchi sifatida qaralmaydi, tadbirkorlik sub’yekti sifatida qaralmaydi.

Chunki hokimlarni qishloq xo‘jaligidan tashqariga olib chiqa olmadik-da. Sharqdan bir vakil kelsa, hokimning oldiga kirib rozi qiladigan bo‘lsa, hammani chaqirib, bitta protokol bilan yeringni topshirasan deyish mumkin bo‘lib qolyapti-da. Yana buni biz hammamiz xalqqa yaqin, xalqparvar odam deb hisoblagan hokimlar amalga oshirib, boshlab beryapti. Bu narsa Andijonda boshlanganda hayron qolmasdim, Sirdaryoda boshlangani hayron qoldirdi. O‘zi bankir, iqtisodchi odam bo‘lsa! Oqibatlarini boshqalar tushunmasa ham, boshqa toifadagi hokimlar tushunmasa ham, u tushunishi kerak edi-ku!

Kamoliddin Ikromov: To‘g‘ri, fermerga tadbirkorlik sub’yekti sifatida qaralmaydi, batrak, brigadir o‘rnida ko‘riladi, shaxs deb emas. Ya’ni hammasiga rozi bo‘lgan odam kirgan sohaga o‘z vaqtida.

Erkinlik berilsa, aralashmasa, misol uchun, shu paxtaning o‘zidan ham shu qarzini ikki-uch yilda to‘lab yuboradi aslida. Og‘ir hududlar bor. Xovos tumani ham og‘ir hududlardan bittasi. Lekin shularning ham ko‘zi yetyapti, qarzni to‘lab yuboradi uch yilda. Kooperativ qilish mumkin, shakllar ko‘p. Stimul berish shakllari ko‘p.

Solig‘ini belgilab qo‘yaylik. Misol uchun, 70-80 sentnerdan chiqadigan solig‘ini belgilaylik, aralashmaylik, solig‘ini to‘lasin, ishini qilsin.

Shokir Sharipov tayyorladi.