​​​​​​​Bolalarga ijtimoiy tarmoqni taqiqlash kerakmi? Foydasi va yo‘qotishlar haqida faollar bilan suhbat

Ijtimoiy tarmoqlarning bolalarga ta’sir doirasi ortmoqda, bu ularning hayot tarzi, xulqi va atrofdagilarga bo‘lgan munosabatiga ta’sir qilmay qolmayapti. Aksariyat davlatlar internetdan foydalanishni turli shakllarda cheklash haqida allaqachon bosh qotirishga kirishgan. O‘zbekiston uchun bu masala qanchalik aktual? Bolalarni tarmoqlardan uzoqlashtirish qanchalik samara beradi, buning kutilgan foydadan tashqari salbiy oqibatlari ham bo‘lishi mumkinmi? Kun.uz ekspertlar bilan buni tahlil qildi.

Yaqindan boshlab Avstraliyada bolalarga ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishga taqiq qo‘yildi. Hukumatning taqiqi kuchga kirgach, ilk kundan 4,7 milliondan ortiq akkaunt o‘chirib qo‘yildi, olib tashlandi yoki cheklandi.

Shu kunlarda Avstraliya ortidan Buyuk Britaniya, Fransiya, Malayziya, Indoneziya hamda qo‘shni davlat Qozog‘iston ham ayni amaliyotni joriy etishni o‘ylab yuribdi.

Xo‘sh, Yevropaning demokratik hukumatlari nima sabab bunday qarorga kelishni boshladi? Taqiqni jiddiy o‘ylab ko‘rish kerakmi? Uning bolalarga ta’siri qanday baholanmoqda? Kun.uz ayni savollar atrofida Kun.uz studiyasida suhbat o‘tkazdi. Unda faylasuf Xurshid Yo‘ldoshev, psixiatr Gavhar Teshaboyeva hamda pedagog Zulfiya Rashidova ishtirok etdi. Quyida suhbatdan qisqa sharh keltiriladi.

“Demokratik davlatda biror narsa cheklandimi, katta ehtimol bilan bu bizga yetarlicha kuchli signal” – faylasuf

Xurshid Yo‘ldoshevning dastlab tushuntirishicha, mamlakatlar xoh demokratik, xoh avtrokratik bo‘lsin, ikkisida ham chelovlar mavjud. Ammo bu cheklov qabul qilinishi turlicha.

Ya’ni avtoritarizmda bir insonning kayfiyati bilan qarorlar qabul qilinib, ertasi kuni u olib tashlansa, demokratiyada muayyan bir taqiq bir guruh odamlar bilan muhokama qilingan holda o‘rnatiladi. Faylasf tarmoqlar bilan bog‘liq cheklov o‘rnatilishi ko‘plab mutaxassislar tahlilidan o‘tgani sabab uni jiddiy qabul qilish kerakligini aytmoqda.

“Insonning erkinligi, fuqarolarning Konstitutsiyada belgilangan huquqi bilan bog‘liq bo‘lgan haq-huquqini ma’lum darajada cheklash haqida da’vo bilan chiqsangiz, sizga juda katta, kuchli argument kerak. Uning uchun siz birinchi navbatda o‘zingizning sheriklaringiz, partiyadoshlaringizni ishontirishingiz kerak. Ketidan bu yoqda raqib, muxoliflarni ishontirishingiz, butun aholini bu narsaga ishontirishingiz kerak. Buning uchun nima kerak? Buning uchun sizda juda katta dalillar, isbotlar, argumentlar kerak.

Shuning uchun agar boshqalarga nisbatan ma’lum darajada demokratik davlatda biror narsa cheklandimi, katta ehtimol bilan bu bizga yetarlicha kuchli signal. Nimadir bo‘lyapti, nimadir bo‘layotgan bo‘lishi ehtimoli bor, degan narsa”, – deydi u.

Yo‘ldoshev har qanday cheklov uning ta’siri o‘rganilgunga qadar amalda bo‘lganini eslatarkan, ijtimoiy tarmoqlardan avvalroq Amerika internetdan yosh cheklovi bilan foydalanish tashabbusini ilgari surganini qayd etdi. Uning aytishicha, tarmoqlarga oid chuqurroq tahlillar ko‘payib qolgani sabab ayni amaliyot jiddiy o‘ylab ko‘rilmoqda.

“98-yilda Amerikada internetdan foydalanish bo‘yicha bolalarga necha yoshni belgilash muhokama bo‘lgan. U paytda sotsial tarmoqlar yo‘q edi, shunchaki internetning o‘zi bor. O‘sha paytda 16 yosh degan taklif bo‘lgan. 16 yoshni belgilaylik, chunki u yerda manipulyatsiyaga uchrashi bor, boshqasi bor, kattalarning auditoriyasi bor, bu narsalardan bolalarni asrash kerak.

Keyin har xil muhokamalar bo‘lib, uni 13 ga tushirishgan. Shundan keyin Amerikadagi boshqa tex-kompaniyalar shuni asos qilib olishgan. Hozir ham mana Google, YouTube, boshqa Facebooklarda 13 yosh belgilab qo‘yilgan. Lekin sotsial tarmoqlar bu qonun qabul qilinganidan ancha keyin paydo bo‘lishni boshladi. Qonun qabul qilinayotganda buning ta’siri hisobga olinmagan. 13 yoshda belgilangandan keyin, yangi muhokamalar endi boshlandi. 16 ga ko‘tarish kerak, 13 juda yosh.

Endi men psixolog yoki psixiatr sifatida bu narsaga munosabat bildirmayman. Lekin Jonathan Haidtning "Behalovat avlod" kitobi o‘tgan yili chiqqan, juda ko‘p shov-shuv bo‘ldi. Mana kecha ham ko‘rgan bo‘lsangiz, Fransiya prezidenti ham shu haqida yozdi.

O‘tgan yili Netflix’da “Adolescence”, ya’ni “O‘smirlik” degan serial juda mashhur bo‘lib ketdi. Hatto u serialni parlament a’zolari, hatto maktablarda ko‘rsatishdi. Keyin mana ketma-ket boshlanyapti boshqa davlatlarda ham shu narsani ko‘rib chiqish haqida, chunki rostdan ham ahamiyati, ta’siri ortgan, oqibatlari haqida jiddiy o‘ylashyapti. Shuning uchun men o‘ylaymanki, buning ham psixologik, ham uning ijtimoiy oqibati bor”, – deydi u.

“Cheklovlar kerak, lekin u oqilona bo‘lishi kerak” – psixiatr

Gavhar Teshaboyeva esa 6 – 8 yoshli bolalarda sotsial mediaga qaramlik birinchi o‘ringa chiqib qolyotgani, ularda depressiya, xavotir, qo‘rquv va suitsidal fikrlar borligi aniqlanganiga to‘xtaldi. Shu sababli Teshaboyeva cheklovga ijobiy qarashini bildirdi.

“Hozirgi bolalarda internet qaramligi yoki ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik shakllanib bo‘ldi. Biz shunchaki foydalanuvchilar haqida gapirmayapmiz, hozirgi bolalarimiz asosan qaram shaxslar. Qaramlikning bir qoidasi bor-da. Masalan, qaram shaxs — bu addikt shaxs deyiladi — u katta bo‘lganda qaramlik shaklini o‘zgartiradi, xolos. Masalan, keyinchalik narkovositalarga, turli tabletkalarga qaramlik yoki yana boshqa bir qanaqadir guruhlashish, assotsial guruhlarga qo‘shilish. Shu tomonlama demak, cheklovlar kerak, lekin u oqilona bo‘lishi kerak. Endi bunda baribir bir qancha omillar: psixologik, ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy, mentalitetimizga xos bo‘lgan omillar ham hisobga olinishi kerak, deb hisoblayman”, – deydi psixiatr.

“Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni ham, uni taqiqlashni ham plyus-minuslari bor” – pedagog

Zulfiya Rashidova aynan ta’lim sohasida ijtimoiy tarmoqlarning ommalashishini pandemiya davri bilan bog‘laydi.

“Bolalar maktabga bormagandan keyin hamma ular bilan ijtimoiy tarmoqlar orqali gaplashishga majbur bo‘ldik. Masalan, Zoom’da dars o‘tdik, Google Classroom’lar ochdik, Telegram’da uy vazifalari qabul qildik. Biz o‘zimiz qaysidir ma’noda bolalarni o‘rgatib qo‘ydik. Va hozirgacha har bitta sinfning, aytaylik, o‘zining Telegram guruhlari bor, to‘garaklarning Telegram guruhlari bor. Ya’ni o‘qituvchilar o‘zi manfaatdor shunaqa ijtimoiy tarmoqlardan bolalar bilan foydalanishdan.

Va shuningdek, ayni o‘sha paytda judayam ko‘p onlayn, video darslar ommalashdi. Bu bizga qaysidir ma’noda qo‘l keldi, bizga yordam berdi. Chunki masofadan turib bolani o‘qitish, uy vazifalarini qabul qilish, u bilan muloqot qilish uchun zo‘r, qulay narsa taklif qildi. Va shu asnoda hammamizning hayotimizga kirib keldi. Aytaylik, o‘sha paytda men uchun ham, masalan, Zoom’da dars o‘tish birinchi dastlabki tajriba bo‘ldi. Google Classroom ochish, aytaylik, boshida qiyin bo‘ldi va keyin judayam qulayligini tushunib qolgandan keyin biz o‘zimiz shundan foydalana boshladik. Ya’ni, birinchidan, buni qulayligini bilib qolgandan keyin endi orqaga yo‘l yo‘q.

Masalan, elektron jurnallarga o‘tdik. Hozir, masalan, ta’limda xoh tabel baholari deysizmi, attestat, diplom deysizmi, hamma narsa elektron shaklda olinadi. Ya’ni biz o‘zimiz bolaning qo‘liga telefon, kompyuter berib qo‘ydik”, – deydi u.

Rashidova ta’limni gadjet, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur qilib bo‘lmasligiga, taqiq bo‘lsa-da, uni aylanib o‘tish holatlari uchrashini bildirdi. “Ya’ni aytmoqchi bo‘lganim, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni bolaga ruxsat berganimizning o‘ziga yarasha plyus-minuslari bo‘lgani kabi, taqiqlash ham xuddi shunaqa, o‘ziga yarasha plyus-minuslari bor. Aytaylik, bolalar o‘zining huquqlari kamsitilganini his qilishi mumkin”, – deydi u.

Suhbat davomida bu amaliyot qanchalik ish berishi mumkinligi, taqiqlash fonida qanday ta’sirlar bo‘lishi va O‘zbekistonga bu kerakmi yoki yo‘q – shular ham muhokama qilindi. To‘liq videoni yuqoridagi havoli orqali tomosha qilishingiz mumkin.