NATO Arktika xavfsizligini mustahkamlashga kirishdi

G‘arb Arktika mintaqasida Rossiyadan kelishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy tahdiddan o‘zini himoya qilish uchun ishtirokini kengaytirmoqchi va shu maqsadda “Arktik qo‘riqchi” (Arctic Sentry) nomli missiyani boshlamoqda. Bu haqda 11 fevral, chorshanba kuni NATOning Yevropadagi Qo‘shma qurolli kuchlari shtabi xabar berdi. “Bu NATO kuchlarini mustahkamlaydi — hududimizni himoya qilish va Arktika hamda Qutbga yaqin Shimolda xavfsizlik saqlanishini kafolatlash uchun”, — dedi Yevropadagi NATO Qo‘shma qurolli kuchlariga rahbarlik qilayotgan AQSh HHK general-leytenanti Aleksus Grinkevich.

DW muxbiri xabar berishicha, Bryusselda NATO bosh kotibi Mark Ryuttening matbuot anjumanining bir qismi ham aynan shu mavzuga bag‘ishlandi. Uning aytishicha, Rossiya harbiy faolligi kuchayib, Xitoyning Qutbga yaqin Shimolga qiziqishi ortib borayotgan sharoitda alyans ko‘proq ish qilishi juda muhim.

“Shuning uchun atigi ikki soat oldin biz Arctic Sentry’ni ishga tushirdik. Arctic Sentry Shimoliy Atlantika ittifoqining qudratidan foydalanadi — NATO va ittifoqchilarning Qutbga yaqin Shimoldagi faoliyatini mintaqa bo‘yicha yagona, keng qamrovli operativ yondashuv doirasida birlashtiradi, — dedi NATO rahbari. — Avvaliga bu ‘Daniyaning Arktik chidamliligi’ va ‘Norvegiyaning Sovuq javobi’ kabi qo‘shma mashg‘ulotlar bo‘ladi — bu tadbirlarda o‘n minglab harbiy xizmatchilar va Arktika sharoitida muvaffaqiyatli ishlash uchun zarur bo‘lgan uskunalar qatnashadi”.

“Shu tariqa, biz Arktika xavfsizligini — aslida butun Shimoliy Atlantika alyansi xavfsizligini birgalikda ta’minlashga sodiqligimizni namoyish etamiz. Biz NATO doirasida shu va boshqa sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirishni davom ettiryapmiz. Biz nafaqat mintaqadagi pozitsiyamizni mustahkamlaymiz, balki Arktikadagi ehtimoliy chaqiriqlar haqida yanada yaxlit manzara yaratamiz — har qanday bo‘shliqlarni tez va samarali tarzda to‘ldirish uchun”, — dedi Mark Ryutte.

NATO amaldorlari fikricha, Shimoliy Atlantika alyansi endi Arktikani e’tiborsiz qoldirishga yoki uning xavfsizligini ta’minlashni faqat mintaqaviy hamkorlarga yuklab qo‘yishga qodir emas, deyiladi maqolada. Chunki muzliklar erishi yangi suv yo‘llarini ochib berdi — ular “Moskvaga NATOning sabrini sinash” imkonini bermoqda, deb yozadi The New York Times.

NYT ekspertlarga tayanib yozishicha, “Arktik qo‘riqchi” missiyasi doirasida “qutbiy qalpoq” deb ataladigan hududda — ya’ni Shimoliy qutb doirasidagi Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiyaning ayrim qismlarini o‘z ichiga olgan mintaqada NATO harbiy xizmatchilari soni ko‘paytiriladi.

Bundan tashqari, NATO Norvegiya dengizida dengiz patrulini kuchaytirishni, keyin esa Grenlandiya, Islandiya va Buyuk Britaniya orasidagi suv yo‘llarida nazoratni oshirishni rejalashtirmoqda — bu hudud alyansda GIUK Gap deb ataladi. “Bu yangi kuzatuvchi uchuvchisiz apparatlarni sinash uchun poligonga aylanishi mumkin — ular og‘ir ob-havo sharoitlariga qay darajada chidamli ekani tekshiriladi”, — deyiladi maqolada.

Ekspertlar ta’kidlashicha, NATOning boshqa davlatlari bu yo‘l bilan AQShga alyans Arktika xavfsizligini ta’minlash masalasida jiddiy ekanini ko‘rsatmoqchi — demak, Vashingtonga Grenlandiyani “birinchi mudofaa chizig‘i” sifatida nazorat qilish zarurati yo‘q.

Vashingtondagi tahliliy guruh — Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (Center for Strategic and International Studies) ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yil yanvar oyi boshidan beri Rossiya Arktikada kamida 33 ta harbiy manyovr o‘tkazgan, ularning qariyb yarmi o‘quv mashg‘ulotlaridan iborat bo‘lgan.

Rossiyaning Arktikadagi harbiy faoliyatining asosiy qismi Kola yarimorolida jamlangan: u yerda yadroviy jangovar qismlarni olib yura oladigan Rossiya suvosti kemalari joylashgan. Rossiya bu suvosti kemalarini sohil, dengiz va havo patrullari orqali himoya qiladi. Gap, jumladan, Barens dengizi bo‘yida joylashgan Murmanskdagi Rossiya Shimoliy floti shtabidagi suvosti kemalari haqida ketmoqda. NYT tushuntirishicha, Atlantika okeanidan keladigan iliq oqimlar bu hududda suvning muzlab qolishiga yo‘l qo‘ymaydi.

NATO harbiy amaldorlarining asosiy xavotiri shundaki, Moskva yadroviy jangovar qism tashiy oladigan suvosti kemani Norvegiya dengizi orqali GIUK Gap akvatoriyasiga o‘tkazib, uni ochiq Atlantika okeaniga chiqarishi mumkin. “Shunda o‘yin tugaydi, — deydi Stokholmdagi Sharqiy Yevropa tadqiqotlari markazining Arktika bo‘yicha eksperti Minna Anlander. — Atlantika okeanida suvosti kemani aniqlash juda qiyin”.

Alyansning boshqa xavotirlari ham bor: Rossiya neftni kontrabanda qilishga urinishi, dengiz tubi bo‘ylab o‘tgan quvurlarga diversiya uyushtirishi yoki muhim kommunikatsiya kabellariga zarar yetkazishi mumkin.