Eron urushi: Ko‘rfaz davlatlari endi oldingidek emasmi?

AQSh va Isroilning Eronga qarshi boshlagan urushi va Tehronning javob zarbalari – Yaqin Sharqdagi boy arab davlatlarining nafaqat xavfsizligiga jiddiy putur yetkazdi, balki iqtisodiy vaziyat va ularning imijiga ham ta’sir qilmoqda.

AQSh bazalarini nishonga olgan Eron dronlari tinimsiz ravishda Ko‘rfaz mudofaasini yorib o‘tib, aeroportlar, mehmonxonalar va ma’lumotlar markazlariga urilmoqda. Turizm inqirozga yuz tutmoqda, biznes markazlari falajlangan va Ko‘rfaz davlatlarini barpo etish yo‘lidagi o‘n yillik mehnatlar to‘satdan shubha ostida qoldi.

Reuters nashrining Ko‘rfazdagi jamoasi atigi besh kunlik urush davomida bu yerda hayot qanchalik ostin-ustun bo‘lib ketganini tushuntirib berdi.

Ko‘rfaz asoslari uchun sinov

O‘n yillar davomida Ko‘rfazning yuksalishi ikki asosiy tushunchaga tayangan: beqaror mintaqada uning shaharlari xavfsiz boshpana ekani va uzluksiz energiya eksportidan keladigan ulkan boylik oqimi to‘xtamasligi. Bu haftadagi voqealar har ikkala ustunni ham bir vaqtning o‘zida ehtimol, ortga qaytmas darajada larzaga keltirdi.

Birinchi bo‘lib, Ko‘rfazni mintaqadagi zo‘ravonliklardan xoli – xavfsiz hudud deb bilish tushunchasiga putur yetdi. Ushbu va’daning yaqqol timsoli bo‘lgan Dubay har qanday g‘alayon uning chegaralarida to‘xtaydi, degan tamoyil asosida qurilgan edi. Ammo Eronning aeroportlar, portlar va hashamatli obektlarga bir necha kunlik raketa va dron zarbalari bu sinchkovlik bilan yaratilgan brendni parchalab tashladi.

BAA prezidenti Shayx Muhammad bin Zoid dushanba oqshomida «Dubai Mall» savdo markazini aylanar ekan, hayot odatdagidek davom etayotganini ko‘rsatishga urindi. Aslida esa tashqarida parvozlar to‘xtatilgan, moliya bozorlari yopilgan va xavotirdagi aholi mahsulotlar uchun navbatda turgandi. Shu bilan birga, havo hujumidan mudofaa tizimlari birin-ketin hujumlarni qaytarar ekan, osmono‘par binolar aro kuchli portlash sadosi yangrab turardi.

Ushbu ruhiy zarba Dubay, Abu-Dabi va Ar-Riyod kabi shaharlar o‘zining yuqori jozibadorligini saqlab qola oladimi, degan shubhalarni keltirib chiqarmoqda.

Iqtisodiy darz ketish va zaiflik

Mintaqadagi ikkinchi darz ketish iqtisodiy xarakterga ega va u yanada chuqurroqdir. Bu Hormuz bo‘g‘ozining yopilishi bilan bog‘liq.

Dunyodagi suyultirilgan tabiiy gazning beshdan bir qismini yetkazib beruvchi hamda shu paytgacha kechiktirishlar qilmagani bilan faxrlanib kelgan «Qatar Energy»ning ulkan operatsiyalari to‘xtatilishi ta’minot muammosini keltirib chiqardi.

Iroq ishlab chiqarishni keskin qisqartirdi; Saudiya Arabistoni xom neft yo‘nalishini o‘zgartirmoqda. Hujumdan keyin hali ham yonayotgan Fujayra porti yaqinida esa yuzlab tankerlar xavfsiz yo‘lak yo‘qligi sababli to‘xtab qolgan. Neft, gaz va tegishli tovarlar narxi keskin ko‘tarildi.

Ko‘rfaz davlatlari – o‘z iqtisodiyotini diversifikatsiya qilishi, mega-investitsiyalarni va saxovatli ijtimoiy shartnomalarni moliyalashtirish qobiliyati energiyani xavfsiz eksport qilishiga bog‘liq. Bu tushuncha esa to‘satdan zaiflashib qoldi. Ushbu zararlarning ba’zilarini endi ortga qaytarib bo‘lmaydi.

Dubayning «xavfsiz makon» imiji

Dubay bu — alohida mavzu. Chunki uning reklama shiorlari yillar davomida yaltiroq osmono‘par binolar, soliqlarsiz maoshlar, biznes yuritish qulayligi va Yaqin Sharqning boshqa nuqtalarida nima sodir bo‘lishidan qat’i nazar, uning tinchligiga tayanib keldi. Mintaqani beqarorlashtirgan mojarolar Dubay chegaralarida to‘xtab qolishi kerak edi.

Mintaqaning moliyaviy poytaxti bo‘lgan Dubay iqtisodiyoti deyarli to‘liq neftdan tashqari sektorlar hisobiga ishlaydi. Neft YaIMning 2 foizidan kamrog‘ini tashkil qiladi. Uning o‘rnini savdo, turizm, yuqori darajadagi ko‘chmas mulk va moliya xizmatlari egallagan. Reutersʼning yozishicha, o‘tgan yili BAA dunyodagi har qanday davlatdan ko‘ra ko‘proq — qariyb 9 800 nafar millionerlarni o‘ziga jalb qilgan edi. Mablag‘lar asosan ko‘chmas mulkka oqib keladi.

Ammo shanba kuni bularning barchasi o‘zgardi. Eronning Ko‘rfaz bo‘ylab amalga oshirgan javob zarbalari – o‘zini eng ishonchli biznes markazi sifatida ko‘rsatib kelgan shaharning qariyb qirq yillik psixologik asoslarini parchalab tashladi.

AQShning yaqin ittifoqchisi bo‘lgan BAA rasmiylari jismoniy talafotlar kabi, ishonchga yetkazilgan zararni ham jilovlash uchun tezkor choralar ko‘rishdi. BAA Milliy favqulodda vaziyatlar va ofatlarni boshqarish boshqarmasi vaziyat nazorat ostida ekanini bildirdi. Biroq o‘z ko‘zi bilan raketa zarbalarini ko‘rgan, oziq-ovqat g‘amlayotgan investorlar va aholi uchun bu ishontirishlar yetarli bo‘ladimi-yo‘qmi — katta savol ostida.

Vaziyatning og‘irligidan dalolat beruvchi belgi sifatida dushanba va seshanba kunlari BAA fond bozorlari yopildi. «Amazon»ning bulutli hisoblash markaziga berilgan zarba oqibatida texnik uzilishlar yuz berib, ba’zi bank amaliyotlariga ta’sir ko‘rsatdi.

Havo kengliklari yopiqligi sababli o‘n minglab odamlar mamlakatda qolib ketgan. BAA Mudofaa vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 3 kishi halok bo‘lgan va 58 kishi jarohatlangan.

Eron–Ko‘rfaz munosabatlarining kelajagi

Shu bilan birga, bu urush yanada kattaroq noma’lumlikni yuzaga chiqardi: bundan keyin arab davlatlari va Eron o‘rtasidagi munosabatlar qanday bo‘ladi?

Bir necha yillik ehtiyotkorona yumshash davridan so‘ng arab davlatlari geografik joylashuv va o‘zaro manfaatlarni tan olgan holda Eron bilan aloqalarni qayta tiklay boshlagan edi. Bu mo‘rt ishonch endi parchalandi.

Eron hujumlari, AQSh bilan ittifoqchi bo‘lgan oltita davlatdagi fuqarolik obektlariga zarba berilishi – Ko‘rfaz yetakchilari muloqot uchun yaratgan siyosiy maydonni yo‘q qildi, deydi mualliflar.

Hujumga uchragan Ko‘rfaz poytaxtlari endi yanada og‘irroq savolga duch kelmoqda. Hatto harbiy harakatlar to‘xtasa ham, Eronga bo‘lgan ishonchni qayta tiklash mumkinmi? Yoki munosabatlar yana uzoq davom etuvchi dushmanona «muzlash» bosqichiga kirdimi?

Buning oqibatlari juda chuqur. Ko‘rfazning iqtisodiy modeli, energetika xavfsizligi va mintaqaviy diplomatiyasi – uzoq vaqt davomida o‘zgarmas deb qaralgan qadriyatlar izdan chiqmoqda. Hatto janglar tez orada to‘xtagan taqdirda ham, Eron bilan ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish davri tugadi. Oldinda esa yanada ehtiyotkor Ko‘rfaz turibdi.