Sanksiyalarga qaramay: Eron nefti kimning baklariga quyilyapti?

Yangi infografika Eron bojxonasi ma’lumotlariga asoslangan bo‘lib, Eron neftining eng yirik xaridorlarini ko‘rsatadi. 2024 yilda Eron neft eksportidan 35,76 milliard dollar daromad oldi, biroq bu savdoning katta qismi bozor talabi emas, balki geosiyosiy moslashuv bilan belgilanadi.

Xitoy yetkazib berishlarning katta ulushini oldi — umumiy eksportning 90 foizidan ortig‘i, yoki 32,5 milliard dollar. Boshqa mamlakatlar xalqaro sanksiyalar bosimi ostida importni qisqartirgan bir paytda, Xitoy Eron neftini katta hajmlarda sotib olishda davom etdi va shu orqali Tehronning eng asosiy energetik sherigi maqomini mustahkamladi.

Xitoydan tashqari, xaridlari 1 milliard dollardan oshgan yagona mamlakat Suriya bo‘ldi: 2024 yilda u taxminan 1,2 milliard dollarlik neft import qildi, bu umumiy eksport hajmining 3,3 foiziga teng. Undan keyin Birlashgan Arab Amirliklari va Venesuela keladi — mos ravishda 2 foiz va 1,2 foiz. Venesuela misolida energetik hamkorlik Venesuela neftini Eron kondensatiga ayirboshlash bo‘yicha kelishuvni ham o‘z ichiga oladi — har ikki mamlakat AQSh sanksiyalari ostida ekani sharoitida.

So‘nggi yillarda Eron neftini xarid qiluvchi mamlakatlar ro‘yxati sezilarli darajada qisqardi: sanksiyalar savdo oqimlarining yo‘nalishlarini o‘zgartirdi. 2010 yilda Eron nefti yigirmadan ortiq davlat portlariga yetib borgan, ular orasida Xitoy, Yaponiya, Hindiston, Janubiy Koreya hamda bir qator Yevropa mamlakatlari bo‘lgan. Sanksiyalar eksportni to‘liq to‘xtatib qo‘ymadi, ammo uni ancha tor doiradagi xaridorlar tomon yo‘naltirdi.

Bugun Eron “soyadagi flot” deb ataladigan tizimga tayanadi — yangi bayroqlar ostida yuradigan tankerlar va neftini kemadan kemaga (ship-to-ship) ko‘chirish sxemalari orqali yukning kelib chiqishini yashirish va cheklovlarni aylanib o‘tish imkoni yaratiladi. Qo‘shimcha rag‘batlantiruvchi omil — narx: Eron nefti odatda Brent'ga nisbatan barrel uchun 3–9 dollarlik chegirma bilan sotiladi. Shu bilan birga, uni qazib olish tannarxi nisbatan past — barrel uchun taxminan 10 dollar atrofida, holbuki Brent narxi taxminan 60 dollar darajasida ushlanib turibdi. Baholashlarga ko‘ra, bunday narx chegirmasi Tehronga har yili bir necha milliard dollar miqdoridagi yo‘qotilgan tushumga tushadi — cheklangan xaridorlar doirasini saqlab qolish uchun o‘ziga xos “to‘lov”.