Eronda hokimiyat qanday tuzilgan va kim nimaga mas’ul?

Eronni kim boshqaradi?

Eron Islom Respublikasining siyosiy tuzumi o‘ziga xos, chunki u o‘zida respublikaviy va teokratik xususiyatlarni mujassamlashtirgan. Uning asosida “viloyati faqih” tamoyili yotadi. Unga ko‘ra, eng nufuzli faqih, ya’ni shialar ruhoniysi va shariat qonunshunosi davlat rahbari — rahbar bo‘lishi kerak. U qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatini boshqargan holda, davlat ustidan “homiylik” (viloyat)ni amalga oshiradi.

Bunday boshqaruv tamoyilining zamonaviy ko‘rinishiga 1969–1970 yillarda Islom inqilobining bo‘lg‘usi yetakchisi va Eronning birinchi oliy rahbari (1979–1989) oyatullo Ruhullo Humayniy asos solgan. Ushbu doktrina 1979 yil 2–3 dekabr kunlari o‘tkazilgan referendumda qabul qilingan Konstitutsiyada mustahkamlangan.

Eron Konstitutsiyasining 5-moddasida aks etgan rasmiy shialik ta’limotiga ko‘ra, rahbar 874 yilda otasi imom Hasan al-Asqariy vafotidan ko‘p o‘tmay g‘oyib bo‘lgan o‘n ikkinchi imom Muhammad ibn al-Hasanning to‘laqonli vakolatga ega vakili yoki noibi (valiyi amr) hisoblanadi. Eron shialari e’tiqodicha, u qiyomat kuni mo‘minlar huzuriga xaloskor sifatida qaytadi. Ungacha esa jamoatga faqat malakali va obro‘li ulamolar rahbarlik qilishi mumkin.

Shu bois oliy rahbar diniy va davlat hokimiyati sohasida rasman keng vakolatlarga ega. U Eronning ichki va tashqi siyosatini belgilaydi, prezident va hukumat qarorlarini tasdiqlaydi, vazirlar tayinlashni nazorat qiladi. Shuningdek, u qurolli kuchlarning oliy bosh qo‘mondoni hisoblanadi, sudyalarni, juma imomlarini, viloyat gubernatorlarini va oliy harbiy rahbariyatni, jumladan, qurolli kuchlar birlashgan shtabi boshlig‘i hamda Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi qo‘mondonini tayinlaydi.

Oyatullo va rahbar boshqa-boshqa tushuncha

Oliy rahbar lavozimini ko‘pincha oyatullo deb atashadi, ammo bu to‘g‘ri emas: oyatullo (Allohning nishoni, belgisi) — shialar imomligi ruhoniy iyerarxiyasidagi unvonlardan biridir. 1989 yilgacha rahbar «oyatullo al-uzmo» («eng buyuk oyatullo») unvoniga mos keluvchi marja’ at-taqlid (taqlid uchun namuna) degan oliy diniy maqomga ega bo‘lishi shart edi. Ammo 1989 yilda Konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar bilan oliy rahbarga qo‘yiladigan talablar yumshatildi: har qanday nufuzli mujtahid, ya’ni islom huquqi (shariat)ni yaxshi biladigan, ijtihod - Qur’on va sunnat asosida huquqiy masalalar bo‘yicha mustaqil xulosa chiqarish huquqiga ega ulamo rahbar bo‘la olishi mumkin.

Ali Xominaiy rahbar etib saylangan paytda ancha past diniy unvon — hujjat al-islom («islom dalili»)ga ega edi va ijtihod qilish huquqiga ega emasdi. U faqat oliy rahbar etib saylangan kuni oyatullo deb e’lon qilingan. U ulamolar tomonidan o‘z nufuzi marja’ at-taqlid va oyatullo al-uzmo deb e’tirof etilishiga muvaffaq bo‘la olmadi.

Oliy rahbar huzurida maslahatchi organ — Qarorlarning maqsadga muvofiqligini aniqlash kengashi (yoki oddiyroq Maqsadga muvofiqlik kengashi) faoliyat yuritadi. Uning tarkibi rahbar tomonidan besh yil muddatga tasdiqlanadi. Kengash oliy rahbarga maslahatlar beradi va hokimiyat tarmoqlari, birinchi navbatda parlament va Kuzatuvchilar kengashi o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni hal qiladi. Bayti rahbariy — oliy yetakchi ishlarini boshqaruvchi devonxona ham muhim o‘rin tutadi. Rahbar islomiy fondlar va mulklar faoliyatini nazorat qiladi. Mazkur fondlar foydasiga aholidan «ixtiyoriy» soliqlar olinadi va rahbar bu orqali mamlakat iqtisodiyoti, moliyasi va ijtimoiy sohasiga ta’sir ko‘rsatish imkoniga ega bo‘ladi.

Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi (IIQK) to‘g‘ridan-to‘g‘ri rahbarga bo‘ysunadi. IIQK qurolli kuchlarning eng sodiq va yaxshi qurollangan qismi bo‘lib, Konstitutsiyaga ko‘ra korpus vazifalaridan biri «Islom inqilobi va uning yutuqlarini himoya qilish»dir. IIQK tarkibiga umumiy soni 190 ming nafarga yaqin bo‘lgan quruqlik qo‘shinlari, harbiy-havo kuchlari va harbiy-dengiz kuchlari kiradi (2023 yilgi SIPRI Military Balance yilnomasi ma’lumotlariga ko‘ra). Raketa va yadro dasturlari ham IIQK tasarrufida. IIQK armiya, politsiya va maxsus xizmatlar vazifalarini birlashtirgan, u mamlakat ichida va xorijda ijtimoiy, mafkuraviy ishlar bilan shug‘ullanadi. Uning safidan chiqqan shaxslar Eron siyosiy hayoti va iqtisodiyotida faol ishtirok etadi. Turli baholashlarga ko‘ra, IIQK Eron iqtisodiyotining 20 foizdan 40 foizgacha qismini bevosita yoki bilvosita nazorat qiladi.

Eron rahbari qanday tanlanadi?

Rahbar maxsus organ — Ekspertlar assambleyasi (yoki kengashi) tomonidan bir umrga saylanadi. Ushbu organ 88 nafar mujtahiddan iborat. Ular esa o‘z navbatida, fuqarolar tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovlar orqali sakkiz yil muddatga saylanadilar. Mazkur organga oxirgi saylovlar 2024 yil mart oyida parlament saylovlari bilan bir vaqtda o‘tkazilgan. Nazariy jihatdan, Ekspertlar kengashi rahbar faoliyatini nazorat qiladi, uning qarorlariga qarshi chiqishi va hatto lavozimidan ozod qilishi mumkin. Lekin Eron tarixida hali bunday holat kuzatilmagan. 1989 yilda Eronning oliy rahbari lavozimini egallagan Ali Xominaiy 2026 yil 28 fevral kuni 86 yoshida AQSh va Isroilning hujumi vaqtida o‘ldirildi.

Konstitutsiyaga ko‘ra, rahbarning o‘limi, boshqaruvga layoqatsizligi yoki lavozimdan chetlatilishi davrida uning vazifasini prezident, oliy sud raisi va Qarorlarning maqsadga muvofiqligini aniqlash kengashidan saylangan faqihdan iborat vaqtinchalik maxsus kengash bajarib turadi. Agar bu uch shaxsdan biri kengash faoliyatida qatnasha olmasa, uning o‘rnini kengash faqihlarining ko‘pchilik qarori bilan boshqa mansabdor egallaydi.

Mamlakatda prezidentning o‘rni qanday?

Amalda, rahbar doim ham davlat ishlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashavermaydi. Bunga prezident — davlatdagi ikkinchi shaxs, ijro hokimiyati rahbari javobgar. Eron siyosiy tizimida uning lavozimi bosh vazirga to‘g‘ri keladi (1989 yilda Eronda bu lavozim bekor qilingan).

Prezident hukumat va Milliy xavfsizlik oliy kengashini boshqaradi, vazirlarni tayinlaydi va ularning nomzodini parlamentga tasdiqlash uchun taqdim etadi, deputatlar oldida hisobot beradi, rejalashtirish, davlat budjetini tasdiqlash va ijrosi uchun javobgar hisoblanadi, shuningdek, xorijiy davlatlar bilan shartnomalar va kelishuvlarni imzolaydi.

Prezident to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovlar orqali majoritar tizimda to‘rt yil muddatga saylanadi. U bu lavozimni ketma-ket ikki muddatdan ortiq egallashi mumkin emas.

Konstitutsiya va saylovlar to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra, nomzod qator talablarga javob beradigan siyosatchi yoki diniy arbob bo‘lishi kerak: u halol va taqvodor, boshqaruv qobiliyati va yaxshi obro‘ga ega bo‘lishi, mamlakatning rasmiy diniga e’tiqod qilishi va Islom Respublikasi tamoyillariga ishonishi lozim.

Qo‘shimcha talablar Konstitutsiya qo‘riqchilari kengashi qarori bilan belgilangan: nomzod 40 yoshdan 75 yoshgacha bo‘lishi, boshqaruv lavozimida kamida to‘rt yillik tajribaga ega bo‘lishi hamda magistrdan past bo‘lmagan ilmiy darajaga ega bo‘lishi talab qilinadi. Bu lavozimga da’vogarlar Kuzatuv kengashi va Ichki ishlar vazirligi ishtirokida bir necha bosqichli saralashdan o‘tadi.

Eron Konstitutsiyasining 176-moddasiga muvofiq, Milliy xavfsizlik oliy kengashi «milliy xavfsizlik, Islom inqilobi, hududiy yaxlitlik va suverenitet»ni himoya qilish masalalari bo‘yicha maslahatchi organ hisoblanadi. U prezident tomonidan boshqariladi, kengash ishida parlament spikeri va oliy sud raisi ham ishtirok etadi. Shu tariqa kengash hokimiyatning barcha uch tarmog‘i rahbarlarini birlashtiradi. Bundan tashqari, oliy harbiy rahbariyat, IIQK vakillari, razvedka rahbari, tashqi ishlar vaziri, ichki ishlar va axborot vazirlari hamda rahbarning ikki vakili ham kengash tarkibidan joy oladi.

Eronga kimlar prezidentlik qilgan?

1979 yildan beri Eronda 8 nafar siyosatchi prezident lavozimida faoliyat yuritgan. Inqilobdan keyingi dastlabki o‘n yil davomida bu lavozim ko‘p jihatdan marosimiy tusda bo‘lgan. 1989 yilda Konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar bilan bosh vazir lavozimi tugatildi va prezidentga qo‘shimcha vakolatlar berildi. Natijada ushbu lavozimni egallagan siyosatchilar Eronning ichki va tashqi siyosatini shakllantirishda ko‘proq ta’sir kuchiga ega bo‘lishdi.

Abulhasan Banisadr (1980–1981) — iqtisodchi va dunyoviy siyosatchi, oyatullo Humayniyning hammaslagi, 1980 yil 25 yanvarda 76 foiz bilan prezident etib saylangan. U sanoat va kompaniyalarni milliylashtirish dasturi muallifi sifatida tanilgan. Oyatullo Muhammad Husayniy Beheshtiy rahbarligidagi parlamentdagi klerikal blok bilan keskin kelishmovchilikka kirishgan va 1981 yil iyunida impichment natijasida hokimiyatdan chetlatilgan.

Muhammad-Ali Rajaiy (1981) — diniy konservator va Beheshtiyning hammaslagi, bosh vazir (1980–1981). U 1981 yil 24 iyulda 88 foiz ovoz to‘plab prezidentlikka saylangan. Bir oydan so‘ng, o‘sha yilning 30 avgustida suiqasd oqibatida halok bo‘lgan.

Ali Xominaiy (1981–1989) — oyatullo Humayniyning izdoshi, konservativ yo‘nalishdagi siyosatchi, Tehronning juma imomi, 95 foiz ovoz bilan saylangan, 1985 yilda esa 85 foiz ovoz bilan qayta saylangan. 1989 yilda oyatullo Humayniy vafotidan so‘ng oliy rahbar lavozimini egallagan.

Akbar Hoshimiy Rafsanjonӣ (1989–1997) — Ali Xominaiyning safdoshi va parlament raisi (1980–1989). U 1989 yil 28 iyulda o‘tkazilgan saylovlarda 94 foiz ovoz bilan g‘olib bo‘lgan va 1993 yilda qayta saylangan. O‘zidan oldingi prezidentlardan farqli o‘laroq, u diniy- inqilobiy ritorikadan o‘zini tiygan, pragmatik va markaziy siyosatchi sifatida tanilgan, iqtisodiyotni liberallashtirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish tashabbusini ilgari surgan hamda tashqi siyosatda katta ochiqlik tarafdori bo‘lgan.

Muhammad Hotamiy (1997–2005) — islohotchi, madaniyat vaziri bo‘lib ishlagan (1982–1992). U talaba yoshlar, ayollar va milliy kamchilikning qo‘llab-quvvatlashi ostida 70 foiz ovoz to‘plab saylovlarda g‘alaba qozongan, 2001 yilda 77 foiz ovoz bilan qayta saylangan. Ichki siyosatda liberal yo‘nalishni tanlagan, matbuot erkinligini kengaytirish tarafdori bo‘lgan. Uning davrida Eron tarixida ilk bor munitsipal saylovlar (1999) o‘tkazilgan.

Mahmud Ahmadinajod (2005–2013) — radikal konservator, Tehron meri (2003–2005). U saylovlarda ruhoniyat va IIQK qo‘llab-quvvatlovi ostida ishtirok etgan. Ikkinchi turda 62 foiz ovoz bilan g‘olib bo‘lgan, 2009 yilda 63 foiz ovoz to‘plab, qayta saylangan. Qishloq aholisi va kambag‘al qatlamlar manfaati uchun resurslarni qayta taqsimlash siyosatini olib borgan, tashqi siyosatda esa Amerika va Isroilga qarshi yo‘nalishda borgan va yadroviy dasturni rivojlantirish tarafdori bo‘lgan. 2011 yilda rahbar bilan ochiq nizoga kirishgan va o‘z ta’sirini yo‘qotgan. 2017, 2021 va 2024 yillardagi saylovlarda ishtirok etishga uringan, ammo uning saylovlarda qatnashishiga yo‘l qo‘yilmagan.

Hasan Ruhoniy (2013–2021) — siyosatchi, diplomat va ulamo, 2003–2005 yillarda yadroviy dastur bo‘yicha asosiy muzokarachi bo‘lgan. Pragmatik va io‘’tadil islohot yo‘nalishida faoliyat olib borgan, 2015 yil iyulda yadroviy dastur bo‘yicha kelishuvga erishgan, ammo 2018 yilda AQShning bu kelishuvdan chiqishi va konservatorlarning kuchayishi ortidan o‘z ta’sir kuchini yo‘qotdi.

Ibrohim Raisiy (2021–2024) — ultrakonservator, prokuror, oliy sud raisi (2017–2021). Rahbar homiyligidagi shaxs va uning ehtimoliy vorisi deb hisoblangan. U 2021 yil 18 iyunda saylovda 62 foiz ovoz bilan g‘olib chiqqan. 2021 yil 3 avgustda lavozimga kirishgan. 2024 yil 19 martda aviahalokat oqibatida vafot etgan.

Mas’ud Pizishkiyon (2024 yildan) — islohotchi, sog‘liqni saqlash vaziri (2001–2005),majlis deputati (2008–2024) bo‘lgan. Sohasi kardiojarroh, 1994–1999 yillarda Tabriz tibbiyot fanlari universiteti rektori sifatida faoliyat yuritgan, 1997 yildan buyon siyosatda ishtirok etadi. 2024 yilda o‘tkazilgan navbatdan tashqari saylovlarda ikkinchi tur natijalariga ko‘ra 53,67 foiz ovoz bilan g‘olib chiqqan. Lavozimga 2024 yil 28 iyulda kirishgan.

Eron parlamenti nima bilan shug‘ullanadi?

Eronda parlamentning vazifalarini Islom kengashi majlisi (majlis) bajaradi — bu to‘rt yil muddatga saylanadigan 290 nafar deputatdan iborat bir palatali organdir. Majlisda beshta o‘rin rasman tan olingan diniy kamchilik — yahudiylar, zardushtiylar va xristianlar vakillari uchun ajratilgan, qolgan deputatlar 285 ta bir va ko‘p mandatli saylov okruglaridan saylanadi (ularning soni Konstitutsiya va saylov qonuniga muvofiq o‘zgarishi mumkin).

Deputatlar qonunchilik tashabbuslari bilan chiqadi, hukumat a’zolarini tasdiqlaydi, xalqaro shartnomalar va kelishuvlarni ratifikatsiya qiladi, ijro va sud hokimiyati faoliyatini nazorat qiladi hamda prezidentni iste’foga chiqarish tashabbusi bilan chiqishi mumkin.

Parlamentning vakolatlari Kuzatuv kengashi (Konstitutsiya qo‘riqchilari kengashi) tomonidan cheklangan. U majlis tomonidan qabul qilingan qonun loyihalarini tasdiqlaydi va deputatlar tashabbuslari Konstitutsiya va islom me’yorlariga mos kelishini nazorat qiladi. Shu tarzda kengash konstitutsion sud vazifasini va qisman majlisning yuqori palatasi vazifasini bajaradi.

Kengash 12 nafar a’zodan iborat: ularning olti nafari faqihlar bo‘lib, oliy rahbar tomonidan tayinlanadi, qolganlari esa deputatlar adliya rahbari tavsiyasiga ko‘ra saylaydigan va rahbar tomonidan tasdiqlanadigan huquqshunoslardir. Kuzatuv kengashi a’zolari olti yil muddatga saylanadi, bunda tarkibning yarmi har uch yilda qur’a asosida yangilanadi.

Kuzatuv kengashi Ekspertlar kengashi, prezident va parlament deputatlari nomzodlarini saralash, saylov va referendumlarning o‘tkazilishiga mas’ul. Rahbar ushbu organ orqali parlamentga nomzodlarni saralash jarayoniga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Amalda Qo‘riqchilar kengashi nomaqbul nomzodlarni “filtrlovchi” vazifasini bajaradi: u 2005 yilda prezidentlikka 1014 nafar nomzoddan 1006 nafarini rad etgan, 2020 yilda qariyb 16 ming nafar majlisga nomzodlarning kamida 60 foizini chiqarib tashlagan, 2024 yilda esa parlament saylovlarida 49 ming siyosatchidan faqat 14,2 ming nafari qatnashishiga ruxsat bergan.

Sud hokimiyati qanday tuzilgan?

Eron sud hokimiyati tizimiga Oliy sud, Oliy sud kengashi, Bosh prokuratura, Ma’muriy adolat sudi (mansabdorlar va davlat xizmatchilarining huquqbuzarliklarini tekshiruvchi organ), umumiy yurisdiksiya sudlari va maxsus sudlar (davlat xavfsizligiga qarshi jinoyatlarni ko‘rib chiqadigan harbiy va inqilobiy sudlar), nizolarni sudgacha hal qilish kengashlari kiradi.

Sud hokimiyati rahbari rahbar tomonidan tayinlanadi, Konstitutsiya bo‘yicha bu lavozimda faqat malakali mujtahid ishlashi mumkin. Uning vakolat muddati — besh yil. O‘z navbatida, sud hokimiyati rahbari Oliy sud sudyalari bilan maslahatlashib, tajribali mujtahidlardan besh yil muddatga oliy sud raisi va bosh prokurorni tayinlaydi. Maxsus diniy sud ham faoliyat yuritadi, u ruhoniyat vakillariga oid ishlarni ko‘rib chiqadi, ushbu sudning qarorlari ustidan shikoyat qilish mumkin emas. Oliy sud kengashi 6 nafar a’zodan iborat — sud hokimiyati rahbari, Oliy sud raisi, bosh prokuror va sudyalar orasidan besh yil muddatga saylangan uch nafar sudya. Sud hokimiyatining qonunchilik va ijro hokimiyati bilan o‘zaro hamkorligi uchun adliya vazirligi javobgar. Huquq tizimi fransuz fuqarolik huquqi unsurlari qo‘shilgan shariat huquqiga asoslangan.

Mamlakatda qanday siyosiy partiyalar bor?

Eronda 200 dan ortiq siyosiy tashkilot va birlashmalar ro‘yxatga olingan, biroq G‘arb namunasidagi siyosiy partiyalar mavjud emas. Ularning aksariyati asosan shialar ruhoniyatining obro‘li vakillari atrofida shakllangan, aniq tuzilma va doimiy a’zolarga ega bo‘lmagan diniy-siyosiy guruhlardir. Ko‘p guruhlar faqat saylovlar oldidan tuziladi va faollashadi, ularning dasturlari tez-tez o‘zgarib turadi.

Ularni shartli ravishda konservatorlar, islohotchilar va mo‘’tadillar (markazchilar)ga ajratish mumkin. Konservatorlar, ayniqsa ularning radikal qismi (tamoyilchilar) islom me’yorlari va 1979 yilgi inqilob g‘oyalariga qat’iy amal qilish tarafdori bo‘lsa, islohotchilar davlat boshqaruvida respublikaviy va demokratik tamoyillarni kengaytirish hamda inson huquqlariga rioya qilishga urg‘u beradi.

Ularning pozitsiyalari tashqi siyosat masalalarida ham farq qiladi: ko‘pchiligi IIQK va maxsus xizmatlar safidan chiqqan ultrakonservatorlar qat’iy antig‘arb yo‘nalishini qo‘llab-quvvatlasa, islohotchilar va mo‘’tadillar keskinlikni yumshatish va iqtisodiy aloqalarni kengaytirish uchun ayrim yon berishlarga ham tayyor.

Lekin ularning ta’sir kuchi teng emas: 2010 yillar oxiriga kelib konservatorlar islohotchilarni yengishga va ularni siyosiy hayotdan chetga chiqarib tashlashga erishdi. Amalda, bo‘lg‘usi parlament va Ekspertlar kengashi tarkibini Qo‘riqchilar kengashi belgilaydi va bu bilan tamoyilchilar hukmronligini ta’minlaydi.