O‘zbekistonda P2P monitoringi boshlandi. Ammo noaniqliklar ko‘p

2026 yil 6 aprel kuni Soliq qo‘mitasi raisi Farrux Po‘latov davlat rahbari huzurida o‘z takliflarini taqdimot qilgan edi. Yig‘ilishda, jumladan, P2P (kartadan kartaga) o‘tkazmalarni monitoring qilish masalasi ham ko‘rib chiqilgan edi.

Rasmiy xabarga ko‘ra, P2P-operatsiyalar monitoringi, tovarlarni markirovkalash va boshqa choralar orqali joriy yilda budjetga qo‘shimcha 30 trillion so‘m tushumni ta’minlash ko‘zda tutilgan.

May oyi o‘rtalariga kelib, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy kartasiga tez-tez P2P o‘tkazmalar orqali mablag‘ qabul qiluvchi shaxslar soliq idoralariga chaqirilayotgani haqida gap-so‘zlar tarqaldi.

“Masalan, bir kishida uch yil ichida 2,5 mingta P2P tranzaksiya bo‘lgan. Unga izoh berish uchun oyma-oy nechta va qancha summadagi tranzaksiyalar bo‘lgani ko‘rsatilgan hujjatni taqdim etishgan. Kartasining yillik aylanmasi 500 mln so‘mdan oshgan odamlar ham chaqirilgan holatlar bor”, – deya yozdi Telegram'dagi “Potrebitel.Uz” kanali.

Internetda P2P orqali savdo tushumlarini yashirishda gumonlangan tadbirkorga soliq organi tomonidan yuborilgan ogohlantirish xatining surati aylanmoqda.

Xatda yozilishicha, fuqaro savdo tushumlarini shaxsiy bank kartasiga qabul qilish orqali soliq bazasini yashirgani “soliq organida mavjud ma’lumotlar hamda tashqi manba ma’lumotlari asosida” aniqlangan.

Xatda jismoniy shaxsning 2025 yil yanvar–noyabr oylaridagi P2P aylanmasi summasi ko‘rsatilgan.

“Soliq bazasini yashirish (kamaytirib ko‘rsatish) – yashirilgan (kamaytirib ko‘rsatilgan) soliq bazasi summasining 20 foizi miqdorida jarima solishga sabab bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 138-moddasiga muvofiq, mazkur tuztishlar kiritish to‘g‘risidagi xabarnomani olgan kundan e’tiboran o‘n kunlik muddatda aniqlashtirilgan soliq hisobotini yoxud tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etgan holda aniqlangan tafovutlarning asosnomasini taqdim etishingiz shart.

Diqqat: Soliq kodeksining 21-moddasiga asosan, soliq to‘lovchilar soliq solish obektlarini hisobga olishda, soliqlarni hisoblab chiqarish va to‘lashda o‘zlari yo‘l qo‘ygan xatolarni mustaqil ravishda tuzatish xuquqiga ega”, – deyiladi ogohlantirishda.

Xatning bir nusxasi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti Yunusobod tuman bo‘limiga ham yuborilgan.

Qo‘mita bayonoti

Soliq qo‘mitasi 13 may kuni bayonot bilan chiqib, savdo bilan shug‘ullanuvchi “ayrim” xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarda P2P orqali savdo qilish holatlari tahlil qilinayotganini ma’lum qildi.

“Afsuski, bunday operatsiyalar orqali tushgan ayrim daromadlar soliq hisobotlarida aks ettirilmasligi natijasida davlat budjetiga tegishli tushumlar to‘liq shakllanmay qolmoqda.

Shu munosabat bilan soliq organlari tomonidan yuridik shaxslarda faoliyat yurituvchi rahbar xodimlarning bank plastik kartalariga kelib tushgan mablag‘lar yuzasidan tahliliy o‘rganishlar olib borilmoqda. Aniqlangan holatlar asosida soliq hisobotlarida aks ettirilmagan daromadlar bo‘yicha tegishli choralar ko‘rilmoqda hamda soliq to‘lovchilarga xabarnomalar yuborilmoqda”, – deyiladi bayonotda.

Soliq qo‘mitasi bu jarayon “jazolash yoki bosim o‘tkazish emas, balki iqtisodiy adolatni ta’minlash, yashirin aylanmalarni qisqartirish va halol mehnat qilib, qonun doirasida ish yuritayotgan tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgani”ni ta’kidlagan.

Ma’lumotlar qanchalik qonuniy yo‘l bilan olinyapti?

Jamoatchilik faoli, iqtisodchi Shuhrat Qurbonov Telegram-kanalida soliqchilarning harakatiga munosabat bildirdi.

Uning qayd etishicha, bayonotda “yuridik shaxslarning rahbar xodimlari” deyilgan bo‘lsa-da, tekshiruv mezonlari umuman aniq emas: yoppasiga hamma kartalarni tekshirishyaptimi, faqat biznesi bor yoki biznesga rahbarlik qiladiganlarning kartalarini ajratib olishganmi, top-100 nafar eng ko‘p o‘tkazma qabul qiluvchilarni olishganmi?

Qurbonov Qozog‘iston tajribasini misol qilib keltirdi. U yerda 1 kishining kartasiga 3 oy davomida 100 dan ortiq turli shaxslardan 1 020 000 tengedan ortiq o‘tkazmalar kelib tushsa, kartaga tushumlar tahlil qilinadi. Agar aylanma uchala kategoriyaning hammasiga mos kelsa, savdo tushumi bo‘lgani haqidagi gumon vujudga keladi. Keyingi bosqichda karta egasi bu savdo tushumi emasligini (masalan, xayriya tushumlari) isbotlashi, yoki soliqlarni to‘lashi kerak.

Iqtisodchi soliqlarni hamma to‘lashi kerakligi, lekin nega savdo nuqtalari tushumlarni yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor hisobiga emas, shaxsiy kartaga o‘tkazmalar shaklida qabul qilishni afzal ko‘rayotganini chuqurroq o‘rganishga chaqirgan.

“Ortiqcha raqamlashtirish” oq hisob-kitobdan kulrang yoki hatto qora hisob-kitoblarga qochishga yetaklamayaptimi, buni o‘ylab ko‘rish kerak”, – deydi u.

Shuhrat Qurbonovga ko‘ra, aslida “bankomatga yugurib, pul yechib, naqd pulda to‘lash”dan ko‘ra, P2P tranzaksiya bo‘lgani ancha yaxshiroq, chunki bu qonuniy asoslar paydo bo‘lganida mablag‘larning izini tekshirish imkonini beradi.

“Tekshirishni boshlashgan ekan, bunday tekshiruvlarni qonunchilikda belgilab qo‘yish kerak. Chunki hozir ma’lumotlar qayerdan va qanchalik qonuniy yo‘l bilan olinayotganini umuman tushunmayapman”, – deydi jamoatchilik faoli.

“Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 11-moddasiga ko‘ra, bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar soliq organlariga bank mijoziga soliq solish masalalariga taalluqli hollarda, qonunchilikka muvofiq taqdim etiladi.

Qurbonov bu norma bir qarashda ko‘ringanidek oddiy emasligini ta’kidlab, bank sirlarini yoppasiga olish huquqini berishiga shubha bildirgan.