Trampning Eronga qarshi urushi AQSh iqtisodiyotiga qanday ta’sir qilyapti?

Trampning Eron bilan urushi AQSh iqtisodiyotiga yuz milliardlab dollar zarar keltirmoqda: yoqilg‘i narxlarining keskin o‘sishi, qarz olish xarajatlarining oshishi va ta’minot zanjiridagi uzilishlar amerikaliklar farovonligiga jiddiy ta’sir qila boshladi, deb yozadi Financial Times.

Tramp ma’muriyatining dastlabki hisob-kitoblariga ko‘ra, urushning amerikalik soliq to‘lovchilariga to‘g‘ridan to‘g‘ri yuki 25 milliard dollarga baholangandi. Biroq iqtisodchilar to‘liq harbiy va kreditlash xarajatlarining oshishini hisobga olib, umumiy zarar bundan ancha katta bo‘lishini prognoz qilyapti.

«E’lon qilingan budjet xarajatlari aslida aysbergning uchi xolos», deydi Harvard universiteti professori va AQSh harbiy mojarolarining hisob-kitobi bo‘yicha mutaxassis Linda Bilms. «Bu darhol sezilavermaydi — bir muddat yamoqlab turish mumkin. Lekin moliyaviy ko‘lam shunchalik kattaki, buni abadiy yashirib bo‘lmaydi». 

Mojaro Trampning reytingi allaqachon rekord darajadagi quyi ko‘rsatkichga yaqinlashib qolgan bir paytda boshlandi. Ko‘plab amerikaliklar kun sayin oshib borayotgan narx-navo sababli qiyinchiliklarga uchrayapti.

Pentagonning 25 milliard dollarlik baholashi

Mojaro davomida Pentagon qimmat raketalar va havo mudofaa tizimlarini yillik zaxiralaridan ancha ko‘p ishlatdi va aynan shu omilni urush xarajatlarining 25 milliard dollarlik bahosidagi asosiy harakatlantiruvchi kuch sifatida ko‘rsatyapti.

Mudofaa xarajatlari inqiroz boshlanishidan ancha oldin ham keskin o‘sib borishi kutilayotgandi. Xususan, Tramp joriy moliyaviy yil va 2027 yil oralig‘ida xarajatlarni taxminan 50 foizga oshirib, 1,5 trillion dollarga yetkazish rejalarini e’lon qilgandi. Bu raqamlarda urushning ta’siri hisobga olinmagan. Pentagon Oq uy orqali Kongressga qo‘shimcha so‘rov yuborilishini rejalashtirmoqda, biroq miqdor hali aniq belgilanmagan.

«Center for a New American Strategy»tadqiqotlari markazining mudofaa bo‘yicha mutaxassisi Karlton Xaelig kelajak uchun qo‘shimcha so‘rovlar «juda katta pul» ekanini va bu «iqtisodiyotda zanjirli salbiy oqibatlar keltirib chiqarishini» ta’kidlayapti.

35 milliard dollarlik yoqilg‘i zarari

Urushdan oldin global neft ta’minotining beshdan bir qismi Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali o‘tardi. Bo‘g‘oz yopilishi AQShda benzin narxini keskin oshirib, 1 gallon uchun 4,55 dollarga qimmatlashtirdi. Bu bu G7 mamlakatlari orasidagi eng yuqori ko‘rsatkich. Shuningdek, sanoat uchun muhim xomashyo hisoblangan dizel yoqilg‘i narxi ham har gallon uchun 5,66 dollargacha ko‘tarildi va tarixiy rekord 5,82 dollarga yaqinlashib qoldi.

Braun universiteti Uotson davlat ishlari maktabi ma’lumotlariga ko‘ra, urush boshlanganidan buyon amerikalik iste’molchilar benzin va dizel uchun qo‘shimcha 35 milliard dollar to‘ladi. Bu har bir uy xo‘jaligi uchun taxminan 268 dollarga, ya’ni bir haftalik oziq-ovqat xarajatlariga teng.

«HASA’ning yillik budjeti atigi 25 milliard dollar, demak biz allaqachon o‘sha chegarani o‘tib ketdik», deydi Braun universitetining siyosiy fanlar bo‘yicha professori Jyeff Kolgan.

Nyu York Federal zaxira banki tomonidan e’lon qilingan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, daromad darajasi yuqori bo‘lgan uy xo‘jaliklari benzin sarfini deyarli qisqartirmagan bo‘lsa-da, quyi daromadli xonadonlar iqtisodiy zarbaga bardosh berish maqsadida avtomobillarni birgalikda haydash va jamoat transportidan foydalanishga o‘tib, iste’molni 7 foizga kamaytirgan.

O‘z navbatida yuqori yoqilg‘i narxlari bir guruh uchun juda ijobiy bo‘lyapti — AQSh neft ishlab chiqaruvchilari. Ular misli ko‘rilmagan hajmda eksportni amalga oshirishyapti. Xususan, martda rekord darajada – 214 milliard dollar daromad olgan.

Shuningdek, aviatsiya yoqilg‘isi ham 70 foizdan ziyodroqqa qimmatlab, aviabilet narxlarining oshishiga sabab bo‘lyapti va aviasanoatga kuchli bosim o‘tkazmoqda.

Yuqori foiz stavkalaridan 200 milliard dollarlik zarar

Urush boshlanmasidan oldin, investorlar Federal zaxira tizimi joriy yil davomida qarz olish stavkasini ikki marta, chorak punktdan kamaytirishini kutayotgandi. Ammo markaziy bankning ichki mehnat bozoridagi tanglikni yumshatishga ko‘maklashish uchun taqdim eta olishi mumkin bo‘lgan har qanday yordami savol ostida qolmoqda: benzin narxlarining oshishi inflatsiyani uch yillik maksimum – 3,5 foizgacha ko‘tardi. Bu target ko‘rsatkich – 2 foizdan ancha yuqori hisoblanadi.

Foiz stavkalarini pasaytirish talabni oshiradi, investitsiya va iste’molchi xarajatlarini rag‘batlantiradi hamda iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. Aynan foiz stavkalarining pasaytirilmasligi natijasida yuzaga keladigan yo‘qotish taxminan 200 milliard dollarni tashkil etishi mumkin.

Yuqori stavkalar uy-joy xarid qilmoqchi bo‘lgan amerikaliklar uchun ham qimmatga tushyapti. Jumladan, 30 yillik ipoteka bo‘yicha o‘rtacha stavka ayni paytda 6,37 foiz. Bu ko‘rsatkich urush boshlanishidan oldin 5,98 foiz bo‘lgan. 

«2003 yilda Iroqqa kirganimizda, budjetimizning 4 foizini qarz uchun foiz to‘lashga sarflardik. Hozir esa bu 15 foizga yetdi», deydi Linda Bilms.

Ta’minot zanjirlaridagi uzilishlar

Nyu York Federal zaxira bankining global ta’minot zanjiri bosimlarini o‘lchashning oylik ko‘rsatkichi koronavirus pandemiyasidan beri eng yuqori darajaga ko‘tarildi. Ayrim xomashyo turlari bo‘yicha taqchillik belgilari sezila boshladi, dunyo bo‘ylab metall konteynerlar tashish xarajatlari esa keskin oshdi.

«Hatto Shimoliy Yevropadan AQShning Sharqiy sohiligacha bo‘lgan Transatlantik yo‘nalishdagi yuk tashish xarajatlari fevral oyining oxiriga nisbatan 56 foizga qimmatlashdi. Inqiroz mintaqaviy darajadan global darajaga ko‘chdi», deydi yuk tashish ma’lumotlari bo‘yicha mutaxassisi Piter Sand.

Iqtisodchilar dizel yoqilg‘isi narxining oshishi oziq-ovqat mahsulotlari narxlarida sezilarli ko‘tarilishga olib kelishi uchun taxminan olti oy vaqt kerak bo‘ladi, deb hisoblashyapti. Ayniqsa sovitish va tezkor yetkazib berilishi kerak bo‘lgan meva-sabzavotlar, go‘sht va dengiz mahsulotlari kabi tez buziluvchi tovarlar narxi birinchi bo‘lib oshishi mumkin.

Dizel narxining oshishi ishlab chiqarish xarajatlariga allaqachon ta’sir ko‘rsatayotganining belgilari mavjud. Bank of America ma’lumotlariga ko‘ra, mart oyida qadoqlangan oziq-ovqat va ichimlik ishlab chiqaruvchi kompaniyalar xarajatlari 7,9 foizga oshgan.

Dizel narxining bosimi fermerlarning o‘g‘it xarajatlari oshishi bilan yanada kuchayishi kutilmoqda. Asosan Yaqin Sharqda ishlab chiqariladigan azotli o‘g‘itlar narxi urush boshlanganidan beri 30 foizdan ko‘proqqa qimmatlashdi. Bu esa fermerlarning o‘g‘itdan kamroq foydalanishiga, natijada kelgusi yilda hosil hajmining qisqarishiga, oziq-ovqat ta’minoti kamayishiga va narxlar oshishiga olib kelishi mumkin.

Iqtisodchilar bu holatni so‘nggi yillarda COVID-19 pandemiyasi, Rossiya—Ukraina urushi, boj tariflari va immigratsiya siyosatining mehnat bozoriga ta’siri sabab allaqachon qattiq zarba yegan sektor uchun navbatdagi sinov deb baholamoqda. Bu omillarning barchasi AQSh iste’molchilari uchun inflatsiyani kuchaytirgan. So‘nggi olti yil ichida oziq-ovqat narxlari qariyb 30 foizga oshgan.