Özbekistonda ösimlik yoği narxlari oşib bormoqda. Buning sabablari nimada?

Özbekistondagi yoğ-moy işlab çiqariş bilan şuğullanuvçi yirik tadbirkorlardan birining Kun.uz’ga ma'lum qilişiça, xomaşyo qimmatlaşgani sabab nafaqat Özbekistonda, balki butun dunyoda ösimlik yoği (kungaboqar yoği) narxi keskin oşgan. Xususan, Özbekistonda xomaşyo narxi 2,5 barobar, yoğ (tayyor mahsulot) narxi 2 barobar oşgan.

«Bu hali narx töxtadi degani emas. Hozirgi narx kamida 30 foizga oşadi. Bunga sabab, fermerlar xomaşyoga oşirgan narx tayyor mahsulotning oşişigaça bölgan vaqt taxminan 1-1,5 oy. Bu vaqtda rastalarda narx oşişni boşlaydi. Ungaça hammaning qölida qoldiq tovar böladi, şuning hisobiga narx yana oşadi. Butun dunyoda faqat kungaboqar yoği narxi emas, barça ösimlik yoğlari (soya, palma) narxlari oşmoqda. Asosiy xomaşyo yetiştiruvçi davlatlar Rossiya, Qozoğiston, Ukrainada möljallangandan taxminan 30 foiz kam hosil yiğildi», - deydi tadbirkor.

Ösimlik yoği narxi oşib ketişi aholi norozligiga sabab bölişi mumkin, narx yanada keskin oşmasligiga yeçim bormi?

Yoğ-moy korxonalari sanoati uyuşmasi raisi örinbosari hukumat narx qimmatlab ketişining oldini olişga harakat qilayotganini, şu bilan birga, korxonalarda iqtisodiy ahvol yomonlaşgani kuzatilayotganini aytib ötdi.

«Ammo bozor iqtisodiyoti şaroitida narxni nazorat qiliş töğri emasligi ta'kidlanmoqda. Yoğ-moy işlab çiqaruvçi tadbirkorlar xomaşyoni qayta işlagan paytda minimal foyda qöyib işlaşga majbur bölmoqda.

Şular bilan birga hisoblaganimizda ham Özbekistonda ösimlik yoğlari narxi ötgan yilning şu davriga nisbatan örtaça 17-18 foizga oşişi kuzatildi. Ösimlik yoğining korxonadan çiqiş minimal narxi 10,500-11 000 söm. Undan keyin mahsulot birjaga qöyiladi, birja öz narxini qöyadi. Keyingi bosqiçda mahsulot birinçi tadbirkor, hattoki ikkinçi va uçinçi tadbirkorgaça yetib boriş holatlari bor», - dedi u.

Mutasaddining sözlariga köra, ösimlik yoği narxi oşib ketmasligi uçun Özbekistonda xomaşyo yetiştiriş kengaytirilmoqda. Paxtaçilik rejasidan taşqari, 2021 yil rejasiga köra, 400 ming gektardan ortiqroq maydon ösimlik yoği işlab çiqariş uçun xomaşyo yetiştirişga ajratilgan. 

«Bunga faqat yoğ-moy korxonalari böyiça emas, balki butun respublikadagi fermerlar, klasterlar, oddiy dehqon xöjaliklarini xomaşyo yetiştirişga qiziqtirib, yoğli mahsulotlarni, masalan soya, kungaboqar, ziğir, kunjut ekinlarini köproq yetiştiriş rejalaştirilgan.

Ötgan yilga nisbatan xomaşyo yetiştiriş hajmi beş barobarga köpaytiriladi. Biroq xomaşyo yetiştiriş kengaygani bilan yoğ arzonlaşadi, deyiş qiyin masala. Faqat narx barqaror qolişi mumkin. Yoğ 17-18 foizga oşdi deyapmiz, biroq yoğli ösimlikni yetiştiriş xarajatlari ham bor»,- dedi rais örinbosari Qamar Serkayev.

Kun.uz bilan suhbatda bölgan yoğ-moy işlab çiqariş va xomaşyo importi bilan şuğullanuvçi yirik tadbirkorning sözlariga köra, bozor iqtisodiyoti şaroitida agar davlat yoğ-moy işlab çiqaruvçilarga subsidiya berib bojxona tölovlarini olib taşlasa, bu narxga 15 foizga ta'sir qilişi mumkin, biroq bu miqdor narxning bir marta oşirilgan tölqiniga ham töğri kelmaydi.

«Agar Özbekistonda çayqovçilar yoki monopolistlar hisobiga narx oşayotgan bölsa, buni töğirlaş mumkin bölar edi. Ammo narx butun dunyoda oşmoqda. Bu şaroitda bozor hammasini hal qiladi»,- dedi tadbirkor.

Nima sababdan Özbekiston ösimlik yoği işlab çiqariş uçun töliq xomaşyo yetiştirmaydi?

«Moyli ösimliklarni yetiştiradigan mintaqalar bor, masalan, har qança harakat qilib palma yetiştiramiz desak ham bizning mintaqada palma ösmaydi. Moyli ekinlar ham şunaqa. Iqlim şaroitlaridan kelib çiqqan holda moyli ösimliklarni yetiştirişdan olinadigan samaradorlik Rossiya, Ukraina yoki Polşadagidek bölmaydi. Bizdagi hosildorlik kam çiqadi.

Ikkinçi faktor – bu hosil içidagi moy saqlami hisoblanadi. Masalan, Özbekiston şaroitida kunjut moydorligi 50 foizga yetsa, Ukrainada 60 foizgaça. Özbekistonda yetiştiriladigan kungaboqarning moy saqlami 27-30 foizgaça, (eng yuqori), Rossiyada 48 foizgaça, Ukrainada 50 foizdan oşiqroq. Şuningdek, ularning bir gektardan olinadigan hosili örtaça 35-40 sentner, bizda 15 sentner.

Özbekistonda moyli ösimliklarni yetiştiriş iqtisodiy samarasiz bölsa, uni ekişga majburlaş kerak emas. Soya ekiş köpaymoqda, çunki soya ekiş samaradorligini dehqonlar körib özlari uşbu ösimlikni yetiştirmoqda», dedi Qamar Serkayev.

Şuningdek, rais örinbosari Özbekistonda ösimlik yoği işlab çiqariş uçun asosiy xomaşyo manbalari haqida gapirdi.

«Özbekistonda paxtadan yoğ olingani bois, bir neça yildan beri Özbekiston paxta çigitini eksport qilmaydi. Ma'lumotlarga köra, har yili paxtadan 1,100-1,200 mln tonnagaça paxta çigiti olinadi. Undan taşqari, dehqon xöjaliklari yetiştiradigan xomaşyo miqdori ötgan yil davomida 86 ming tonnani taşkil etdi.

Ötgan beş yillik statistikani oladigan bölsak, moyli ösimliklarni yetiştiriş Özbekistonda doimiy ösuvçan xarakterga egaligini köramiz. Paxta çigitidan taşqari soyadan ham yoğ olinadi: 2016 yilda 12 ming gektar yerda soya yetiştirilgan, 2020 yilda 57,1 ming gektarga, ya'ni 4 barobarga oşiş kuzatildi», deydi u.

Şuningdek, Vazirlar Mahkamasining 4 martdagi «Mavjud yer maydonlaridan samarali foydalaniş va 2021 yil hosili uçun qişloq xöjaligi ekinlarini oqilona joylaştiriş töğrisida»gi qaroriga köra, joriy yilda 305 ming 51 gektar maydonda moyli ekinlar yetiştirilişi közda tutilgan. «Özyoğmoysanoat» uyuşmasining xabar berişiça, bu Respublikada moyli ekinlarni joylaştiriş böyiça rekord körsatkiç hisoblanadi.

Madina Oçilova