Rossiya va Ukraina uruşi butun dunyo böylab ötkir oziq-ovqat inqirozi va qaşşoqlikni kuçaytirib yuborişi mumkin. Uruşning bilvosita jabrdiydalari sifatida Rossiya va Ukraina mahsulotlari importiga köproq qaram bölgan Turkiya, Misr, Hindiston, Tailand, Gruziya, Armaniston, Janubiy Afrika, Livan va Şri-Lanka kabi mamlakatlar körsatilmoqda.
Ukrainada ösimlik moyi olinadigan dalalar. Uruşdan oldin. Foto: EPAUkrainada ösimlik moyi olinadigan dalalar. Uruşdan oldin. Foto: EPA
Uruşdan oldingi davrda Rossiya va Ukraina bir qator asosiy turdagi oziq-ovqat mahsulotlari bozorida, xususan, don va ösimlik moyi eksportida yetakçi örinlarni egallagan. Şuningdek, Rossiya neft, neft mahsulotlari va öğitlar hamda tabiiy gazning eng yirik eksportyori edi.
Ayni paytda esa Ukrainaning özida oziq-ovqat yetişmovçiligi kuzatilmoqda. Mamlakatdagi portlar Rossiya floti tomonidan tösib qöyilgani tufayli eksport va import töxtagan.
Prognozlarga köra, keyingi davrda bu holat yanada yomonlaşişi mumkin. Joriy yilda hosil qanday bölişi noma’lum, çunki kungaboqar uruğlari yetiştiriladigan unumdor Ukraina yerlari minalar va vayron qilingan rus tanklari bilan tölib-toşgan, fermerlar öz texnikalaridan doimiy ravişda foydalanişdan mahrum qilingan.
Uşbu omillar oilaviy budjetining katta qismini oziq-ovqatga sarflaydigan kambağal mamlakatlar aholisi uçun juda ham oğriqli hisoblanadi. Dunyo kovid va ötgan yilgi qurğoqçilikdan zörğa tiklandi, uruşsiz ham oziq-ovqat narxi köplab rekordlarni yangiladi.
BMT ma’lumotlariga köra, birgina mart oyining özida oziq-ovqat narxlari 13 foizga qimmatlaşgan. Bu indeks yuritilib kelinayotgan 1990 yildan keyingi eng yuqori körsatkiç hisoblanadi. Mutaxassislar narxlar yana 8 foizga va hattoki 22 foizgaça oşişi mumkin, deb hisoblaşmoqda.
Trostyanetsda ukrainlar traktorda ruslar qoldirib ketgan zirhli texnikani sudrab ketmoqda. Foto: Reuters
Uruş tufayli qişloq xöjaligi texnikalari uçun zarur bölgan yonilği narxi, dengiz va quruqlik yöllari orqali yuk taşiş, öğitlar va saqlaş xarajatlari qimmatlaşmoqda. Odamlar uçun ham, çorva mollariga ham ğalla yetişmayapti, şu bois göşt va boşqa oziq-ovqat mahsulotlarining bahosi ham oşib bormoqda.
Bruegel tadqiqot markazi mutaxassislarining fikriça, eng yomon holatda ham, dunyoda butun sayyora aholisi ta’minoti uçun yetarli miqdorda oziq-ovqat böladi.
Qaysi davlatlar köproq zarar köradi?
Uruşning oqibatlari ayniqsa qurğoqçil mintaqalar – Yaqin Şarq va Şimoliy Afrikadagi rivojlanayotgan mamlakatlar uçun oğriqli böladi. Uşbu davlatlar umumiy oziq-ovqatining 90 foizdan ortiğini import qiladi. Asosiy yetkazib beruvçilar esa Rossiya va Ukrainadir.
Mavzuga oid
«Asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxlari oşişi bilan gumanitar inqiroz va siyosiy xavflar kuçayadi. Oxirgi marta narxlar hozirgidek qimmatlaşganida hammasi arab bahoriga aylangandi», deya ogohlantiradi tadqiqotçilar.
Ön yil avvalgi norozilik va inqiloblar tölqini Liviya, Tunis, Misr va Yamanda rejimlar özgarişiga, Suriyada esa uzoq yillik fuqarolik uruş boşlanişiga olib kelgandi.
Jahon banki va YeTTB ekspertlari Rossiyaning Ukrainada boşlagan uruşining bilvosita qurbonlari sifatida Turkiya, Misr, Hindiston, Tailand, Gruziya, Armaniston, Janubiy Afrika, Livan va Şri-Lankani körsatişmoqda.
Uşbu mamlakatlar Rossiya va Ukraina bilan savdo-sotiqqa qattiq boğlangan, turizmdan yaxşigina daromad olişadi. Öz navbatida, Rossiyaga qarşi qöllanayotgan sanksiyalarni buzib, Ğarb bilan oçiq töqnaşuvni ham istamaydi. Qöşimça ravişda esa, siyosiy barqarorlikka tahdid soluvçi içki iqtisodiy inqiroz bilan töqnaş kelişmoqda.
Sumatrada indoneziyaliklar tanqis mahsulotga aylangan palma yoği uçun navbatda turibdi. Foto: AFP
Masalan, Misr dunyodagi eng yirik buğdoy importçisi hisoblanadi. Mamlakatga taşrif buyuradigan sayyohlarning 20 foizi Rossiya va Ukraina hissasiga töğri kelgan. Turkiyada ham şunga öxşaş holat: mamlakat içki ehtiyojlari uçun zarur bölgan neftning 93 foizi, gazning 99 foizi import hisobidan qoplanadi.
Bundan taşqari, Rossiyadan oziq-ovqat va energiya sotib oladigan barça qöşni davlatlar ham jiddiy zarar köradi. Ammo eng katta yöqotişga Rossiyaga mehnat muhojiri sifatida kelgan qatlam vakillari duç kelişi mumkin. Valuta va transport çeklovlari hamda sanksiyalar tufayli Rossiya iqtisodiyoti sekinlaşişi, işçi kuçiga talab pasayişi kuzatilmoqda. Bu esa Rossiyadagi xorijliklarga nisbatan bağrikenglik darajasini yomonlaştiradi.
Uruşgaça Rossiyada işlayotgan fuqarolarning pul ötkazmalari Tojikiston va Qirğiziston iqtisodiyotining çorak qismini, Özbekiston va Armaniston yalpi içki mahsulotining qariyb öndan bir qismini taşkil qilgan.
Oçarçilik Afğoniston yoki Yaman kabi eng qaşşoq va mojaroli mamlakatlarda yanada tahdidli böladi.
BMT ma’lumotlariga köra, Rossiyaning Ukrainaga hujumidan oldin dunyo miqyosidagi 38 mamlakatda istiqomat qiluvçi 44 million aholi oçlik yoqasida yaşagan, 720 milliondan ortiq odam esa töyib ovqatlanmagan. Uruş uşbu körsatkiçni BMTning mö’tadil ssenariysi böyiça yana 8 millionga, pessimistik ssenariy böyiça esa 13 milliondan ziyodga oşirişi mumkin.
Yoğ va don dalalari örnida töplar
Rossiya dunyodagi eng yirik buğdoy eksportçisi bölib, yiliga 33 million tonnaga yaqin buğdoy sotadi. Ukraina esa 20 million tonna yetkazib beradi. Bu raqamlar umumiy hisobda jahon eksportining çorak qismini taşkil qiladi.
Bombardimonlar orasida Xarkov yaqinidagi Yakovlevka qişloği fermerlari buğdoy dalasini öğitlamoqda. Ular hosilni yiğa olişlarini aniq bilişmaydi. Foto: Reuters
BMT hisob-kitoblariga köra, uruş tufayli dunyo 5 million tonna Ukraina buğdoyi va 3,5 million Rossiya buğdoyini yöqotişi mumkin. Bu jahon buğdoy iste’molining 1 foizini (yiliga 770 million tonna) taşkil etadi.
Argentina va Braziliyadagi yaxşi hosil esa yöqotişlarni qisman qoplaşga yordam berişi mumkin. Rossiyaning özi ham eksportni kamaytirmayapti.
Öz örnida, narxlar qimmatlaşişi fonida asosiy eksportyor mamlakatlarning özi ham içki bozordagi inflatsiyani jilovlaş uçun eksportni çeklaşi mumkin. Şuningdek, Janubiy Amerikadan yuk taşiş ança uzoq va qimmatroq, çunki yuk stavkalari va dengiz yonilğisi narxi ötgan yilga nisbatan ikki baravar oşgan.
Kungaboqar yoği bilan yuzaga kelayotgan vaziyat esa ança jiddiy. Uzilişlar sabab allaqaçon narxlar oşgan. Kambağal mamlakatlardagi millionlab odamlar an’anaviy qovurilgan taomlardan voz keçişga va eski yoğda pişirilgan köça taomlarining yangi ta’miga könikişga majbur bölişmoqda.
Argentinadagi qurğoqçilik. Foto: AFP
Umumiy kungaboqar yoği eksportining 57 foiz uluşi Rossiya va Ukraina hissasiga töğri keladi. Asosiy importçilari esa Yevropa Ittifoqi, Hindiston, Xitoy, Eron va Turkiya hisoblanadi. Uşbu mamlakatlar ösimlik moyining boşqa turlariga ötmoqda, bu esa bozorda narxlar oşişiga olib kelmoqda.
Malayziyada palma yoği işlab çiqariş pasayişi, şuningdek, Kanada, Braziliya va Argentinadagi ötgan yilgi qurğoqçilik tufayli ösimlik yoği bozorida dahşatli tanqislik mavjud.
«Tinçlik yöq joyda farovonlik ham yöq»
BMTning dastlabki hisob-kitoblariga köra, Ukraina uruş tufayli ekin maydonlarining 20-30 foizini, eksportining bir qismini yöqotadi.
Bruegel prognozlariga köra, eng yomon holatda, mamlakatdagi butun hosil taşqi bozorlarga umuman çiqarilmaydi. Eng yaxşi holatda esa eksport uçdan bir qismga qisqaradi. Ammo bu uruş yaqin vaqt oraliğida tugaşidan kelib çiqib hisoblangan prognozlar.
«Oqibatlarning töliq ta’siri kuzda, hosil yiğib olinganda seziladi», deya ogohlantirgan tadqiqot mualliflari.
Ğarb davlatlari eng kam darajada ziyon körişi mumkin.
«Agar siz oldindan tayyorgarlik körsangiz, oziq-ovqat taqçilligi ta’siri va oqibatlarini yumşata olasiz. Yirik don işlab çiqaruvçilar, jumladan, Yevropa Ittifoqi, AQŞ va Avstraliyada bunday imkoniyat bor. Çunki ularda samarador qişloq xöjaligi va ekinlarni köpaytiriş uçun yetarli miqdorda böş yer bor», deyiladi tadqiqot xulosasida.
Rossiyaning Ukraina bilan olib borayotgan uruşi bilvosita ham global oziq-ovqat inqirozini yanada çuqurlaştirişi mumkin. Xususan, Ğarb Ukrainaga yordam berayotgan bölsa-da, Afğoniston va Yamanga bu borada yetarli kömak körsatilayotgani yöq. Yordamga muhtojlar soni keskin oşdi, oziq-ovqat tanqisligi sabab narxlar kötarildi, transport xarajatlari qimmatlaşdi, boy mamlakatlardagi gumanitar sohaga ajratiladigan budjet mablağlari töxtab qoldi yoki qisqardi.
Yevropada qişloq xöjaligi yerlarining katta zaxiralari mavjud
Uruşdan oldin Ukraina BMTning oziq-ovqat dasturi doirasida boşqalar uçun ğalla va neft yetkazib bergan bölsa, ayni paytda özi yordam oluvçi davlatga aylandi. Hozirgaça 1 million ukrainalik oziq-ovqat uçun moddiy yordam olgan, yaqin kelajakda esa 3,3 million ukrainalikni qöllab-quvvatlaş rejalaştirilmoqda.
Öz-özidan boşqa muammolar ham yuzaga kelmoqda. Oziq-ovqat narxlari oşişi umumiy inflatsiyani tezlaştiradi, bu esa markaziy banklarni stavkalarini oşirişga majbur qiladi. Natijada odamlar, mamlakatlar va kompaniyalar yuqori stavkalar sabab kamroq qarz oladi, bu boy mamlakatlarda rivojlanişga tösqinlik qilsa, kambağal mamlakatlarda bankrotlik xavfini oşiradi. Şundoq ham pandemiya ta’sirida 40 ga yaqin eng qaşşoq mamlakatlar qarz inqiroziga tuşib qolgan.
Uruş şuningdek, global tovarlar savdosi ösişiga ham putur yetkazdi. Jahon savdo taşkiloti yil boşida 2022 yilda qariyb 5 foiz ösiş bölişini kutgandi, ammo hozirda keyingi ikki yil içida ösiş körsatkiçi 3 foiz atrofida bölişi prognoz qilinmoqda.
«Tarix bizga dunyo iqtisodiyoti qarama-qarşi bloklarga bölinib, qaşşoq mamlakatlardan yuz ögirsa, na tinçlik, na farovonlik bölişini örgatib bölgan», deydi JST rahbari Ngozi Okonjo-Iveala.
