«Özbek matematika maktabi ikki narsani boy berdi» – professor Ötkir Roziqov bilan suhbat
|16:59 / 14.02.202046 73920 min
«Dissertatsiya mavzusini öqişning birinçi kunidan tayinlab qöyib, tadqiqotçining erkin ijodini çegaralab qöydik. Bu – tuğilmagan çaqaloqqa öğil-qizligini bilmasdan ism qöyişga öxşaydi».
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Ötkir Roziqov – Özbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti direktorining ilm-fan böyiça örinbosari bölib işlaydi. U, şuningdek, 2018 yilda Butunjahon Fanlar akademiyasi (TWAS) akademikligiga saylangan.
Olim bilan suhbatimiz ilm-fan, ta'limi, ilmiy tadqiqotlar va matematik tafakkurning inson hayotiga ta'siri mavzulari atrofida keçdi. Suhbatdoşimiz sohadagi muammoli masalalarni sanab, ularga öz yeçimlarini taklif qildi.
«Uç muammo»
— Bugungi kunda ilm-fan rivojiga e'tibor qaratiş davlat rivoji uçun qançalik dolzarb bölib turibdi, fikringizni aytsangiz?
— Inson paydo bölganidan buyon uçta asosiy muammoni hal qiliş bilan ovora: oziq-ovqat, kiyim-keçak va uy-joy («uç muammo»). Bu muammolar dinamik xarakterga ega, ya'ni vaqt ötişi va odamlar soni oşişi «uç muammo»ning yangi holatlariga olib keladi va yangiça hal qilinişini talab qiladi. Yangiça hal qiliş esa olimlar uçun ma'suliyatdir.
Masalan, oziq-ovqat muammosining zamonaviy körinişi butunlay özgaça. Bugun biokimyoviy yöllar bilan oziq-ovqatlar yaratiş avj olgan. Zamonaviy uy-joy qurilişida bugungi kunda ğişt işlatilmay qoldi. Katta miqdordagi energiya talab qiladigan quriliş usullarining örnini ança arzon va yengil quriliş usullari egallamoqda.
Bu kabi şiddat bilan bölayotgan özgarişlarga Özbekiston faqat iste'molçi sifatida qarab turişi mumkin emas. Çunki tayyor mahsulotni sotib oliş davlat uçun ança qimmat böladi. Demak, davlatimiz yuqorida keltirilgan «uç muammo»ning zamonaviy usullarini topişda bevosita iştirok etişi lozim.
Şu sababli prezidentimizning yanvar oyidagi Oliy Majlisga murojaatida «uç muammo»ning zamonaviy yeçimlari asosini taşkil qiluvçi fanlar: matematika, kimyo-biologiya, geologiya kabi yönalişlarda fundamental va amaliy tadqiqotlar faollaştirilib, olimlarga barça şart-şaroitlar yaratib berilişi ta'kidlandi.
«Uç muammo» dinamikligi sababli doimo ilm-fan rivojiga e'tibor qaratiş butun dunyo rivojlanişi uçun dolzarb bölgan va dolzarb bölib qoladi.
— Ma'lumki, matematika Özbekistonda ilğor fanlardan biri hisoblanadi. Buni yanada kuçaytiriş zaruratini qanday baholaysiz?
Mavzuga oid
— Albatta, Özbekistonda matematika fani rivojlangan, biz bu fanni jahon standartlari doirasida saqlaşga doim harakat qilmoqdamiz. Dunyoda matematika sohasida bölayotgan yangiliklarni öqib tuşunişga va ularga munosib hissa qöşişga bizda ilmiy salohiyat yetarli. Ayniqsa, bu maqsadlarni amalga oşiriş uçun safimizda yoş matematiklarning köpligi va ular soni yanada oşib borayotgani madad bölmoqda.
Şiddat bilan özgarayotgan dunyoda matematika fani bugungi kunda erişgan yutuqlari bilan çegaralanib qola olmasligimiz ravşan. Ayniqsa, Özbekiston uçun matematikani yanada kuçaytiriş zaruriyati juda yuqori. Har bir soha rivojining asosida, albatta, matematika böladi.
Maşhur faylasuf I.Kant aytganidek, «Har bir ilmda qança köp matematika bölsa, şunça köp haqiqat bor». Şu gapni har bir yurtdoşimizga qarata şunday talqin qilmoqçiman: «Turmuşingizda har bir qadamingiz qançalik matematikaga asoslangan bölsa, şunçalik muvaffaqiyat qozonasiz».
Aytmoqçimanki, insoniyat şiddat bilan özgarayotgan bu zamonda öz kelajagini matematik asoslab qurişi zarur. Buni bir misolda oydinlaştirmoqçiman. Oldingi asrda atom bombani yaratib, endi undan qutilişga ojiz bölsak-da, bugungi kunda undan ham xavfli, çegara bilmas muammolar bor. Masalan – kibertahdid, axborot xavfsizligi, virus tarqalişi xavfi (jumladan, bugungi kundagi Xitoydagi koronavirus) va hokazolar.
Bu zamonaviy muammolarni yeçişda informatsion texnologiyalar, dasturlaş, matematik modellaştiriş va kimyo-biologiya kabi sohalarni rivojlantiriş juda muhim. Bu sohalarning asosi esa, albatta, matematika!
— Matematika qaysi sohalar uçun lokomotiv vazifasini bajaradi?
— Matematika lokomotiv böladigan sohalarni sanab tugatolmasam kerak. Masalan, kompyuter texnologiyasi, dasturlaş, kriptografiya, iqtisodiyot, fizika, nazariy mexanika, kimyo, maşinasozlik, optimal boşqaruv va hokazo va yana bir bor va hokazo.
Ikki asosiy yöqotiş
— Prezident öz nutqida bir paytlar matematika ilmiy maktabi bölganini ta'kidladilar. Ötgan davrda matematika ilmi va maktablari nimalarni boy berdi?
— Matematika ilmiy maktablari bizda ötgan asrning birinçi yarmidan şakllana boşlagan va bugungi kungaça kengayişi va rivojlanişi uçun ustozlarimiz doim harakat qilişmoqda. Matematika fani çegara bilmaydi, ya'ni bizning olgan natijalarimiz faqat Özbekiston uçun emas, balki butun dunyo uçun yangilik bölişi lozim. Şuning uçun bizning faoliyatimizga dunyo miqyosida baho beriladi va biz xorijlik matematiklar e'tiborini qozonişimiz şart.
Özbek matematiklaridan 2 nafari – Butunjahon fanlar akademiyasi akademigi va 5 nafari – TWAS’ning yoş olimlar bölimi a'zosi. Bizning olimlarimiz çet el olimlari tomonidan e'tirof etilmoqda. Masalan, mening bir maqolamga çet elning nufuzli jurnali keltirgan taqrizda: «...one of the authors is a well-known expert [23]», ya'ni «juda taniqli ekspert...» deb e'tirof etilgan.
Bunday e'tiroflar özbek matematiklarining köpi uçun aytilgan. Aytmoqçimanki, bugungi kunda ham, ustoz akademiklarimiz va matematiklarning fidoyiligi natijasida, özbekistonlik matematiklarning ilmiy maktablari öz mavqeyini xalqaro darajada saqlab kelmoqda.
Endi «nimalarni boy berdi?» degan savolingizga qaytsak. Ikki narsani boy berdik. Birinçisi – yetuk matematik mutaxassislar tayyorlaş imkoni. Ikkinçisi esa, vaqt. Har biriga izoh bermoqçiman:
Yetuk matematiklar tayyorlaş imkoni. Ilmda zamonaviy matematika, şuningdek, ming yillardan buyon yeçimini kutib turgan muammolarimiz juda köp. Ularni yeçiş uçun biz yetuk matematik kadrlarni muntazam tayyorlaşimiz kerak. Bu kadrlarni oliy ta'lim muassasalarini bitirgan yoşlar orasidan olib tayyorlaymiz.
Afsuski, OTM bitiruvçilarining köpçiligi 3 bahoga arzigulik bilim bilan bizga kelar edi. Çunki maktab va OTMlardagi ta'lim sifati tuşib ketgandi va OTMga öqişga kiriş jarayonlaridagi nohaqliklar sababli ularni bitirgan yoşlar içidan yetuk matematiklar tayyorlaş imkonini yöqotdik.
Bu bilan butunlay yetuk mutaxassis yoşlar yöq, demoqçimasman. Salohiyatli yoşlarimiz ham bor. Bugun Özbekistonda ilmiy darajali matematiklar soni taxminan 500 nafar, lekin ularning soni prezidentimiz aytganlaridek, 5000 nafar bölişi kerak edi.
Vaqt. Mendan köp söraşadi:dunyoda matematika böyiça eng maşhur markaz qayerda?Bu, şubhasiz, Fransiyaning Byur-syur-Ivett (Parijdan 23 km uzoqlikdagi kiçkina şaharça) şahridagi «Oliy ilmiy izlanişlar instituti» (IHES) hisoblanadi.
Institut saytini oçganingizda şunday jumlaga közingiz tuşadi: «A total freedom of research for outstanding researchers», ya'ni «Yetuk olimlar ilmiy faoliyatiga töla erkinlik».
Ijod qiluvçilarga erkin işlaş şaroitini yaratib bergan bu institut muvaffaqiyatlari ançagina. Jumladan, bu institut xodimlari tarkibida 7 (yetti) ta Filds medali (Fields Medal) va Şao mukofoti (The Shaw Prize – taxminan 1 mln. dollar) sohiblari ham bor. Ularning bu yutuqlaridan xulosa şuki, olim ilmiy natijalarga erişişida unga erkin ijod qiliş şaroitini yaratiş ulkan samara beradi.
Bu institut har yili dunyodagi taniqli olimlardan taxminan 200 nafarini taklif qilib, öz professorlari bilan hamkorlik şaroitlarini yaratib beradi. Men bu institutga 3 marta borganman.
Safarlarimning 1 oyida bajargan işimni Toşkentda 6 oyda ham qilolmaganman. Nega? Çunki maoşimiz yetmasdi, şaroitlar (internet, adabiyotlar yetarli emas edi), qoğozbozliklar köp edi.
25 yoşimda fan nomzodi va 30 yoşimda fan doktori ilmiy darajasini olganimga qaramay, tirikçiligim repetitorlik orqasidan edi. Miyam tinç emasdi, uning ijod vaqti boşqa narsalarga sarflanar edi. Qisqasi, IHES`dagi şaroit — ijod qiliş erkinligi menda yöq edi. Ya'ni ijodning juda köp vaqtini boy berdik.
«Olimlarni qattiq nazorat qiliş foydasiz»
— Bu boy berilgan imkoniyatlar örnini qanday töldiriş mumkin?
— Quvonarlisi şuki, bugun maoşlarimiz 3 barobarga oşdi, Matematika instituti uçun yangi, zamonaviy, innovatsion bino qurildi. Bugun hamma narsamiz bor! Endi erkin ijod qilib, natija körsatişimiz lozim.
Xöş, topşiriqlarni öz vaqtida bajarişning çora-tadbirlari qanday? Uning rejasi qanaqa böladi? Yoki olimlardan «Ilmiy işlaş kalendar rejasi va kutilayotgan natijalar» jadvalini olib, ularning har qadamini qattiq nazorat (çorak hisoboti, prezentatsiyalar...) qilib işlatiş bilan vazifa bajariladimi?
Aslo! Çunki bu çora özini oqlamaganini oxirgi 30 yillik faoliyatimiz körsatdi.
Bu – olimning vaqtini öğirlab, ijoddan muntazam çalğitdi, xolos.
Matematiklardan 1 yildan keyingi kutilayotgan natijalarini rejasiga kiritişni söradik. Ular esa taxminan yozib berişdi. Çunki, ayniqsa, matematika sohasida, olim kutilayotgan natijani bugun bilsa, u holda olayotgan natijasi yil oxiriga borib yangilik bölmaydi-ku!
Aspirant va doktorantlarimizga ham nazoratni kuçaytirib vaqtini öğirlab qöydik. Har gal yoşlarimiz ilmiy işlari samaradorligini oşiriş çora-tadbiri sifatida ularni kuçliroq nazorat qiliş va yangi «20ta» jadval öylab topişdan boşqa çora körsatolmadik.
Dissertatsiya mavzusini öqişning birinçi kunidan tayinlab qöyib, uning erkin ijodini çegaralab qöydik. Bu tuğilmagan çaqaloqqa öğil-qizligini bilmasdan ism qöyişga öxşaydi.
Qolaversa, dissertatsiya mavzusini OAK byulletennida (tekin emas!) çop ettirib, har safar yangisiga almaştirilganda OAKga xabar qiliş va yangilaş şartini qöydik. Ya'ni tuğilmagan çaqaloqning hujjatini ham tayyorlab qöydik.
Ilmiy darajalar beriş tartibini özgartirişlar natijasida qança olimning vaqtini va davlat resurslarini yöqotdik.
Bugun esa olimlar uçun hamma şaroitlar bor! Lekin nega çet eldagi ba'zi vatandoşlarimiz qaytişga şoşilmayapti? Ular vatanparvar emas, deyişga şoşilmang. Çunki, bir vaqtlar bizning OTMlarimizdan birida kafedra mudiri bölib, «jadvallarga kömilib» yurgan, hozirda çet elda işlayotgan bir olimning gapi menga juda ta'sir qildi:
«Daromadimning hammasini xarajat qilaman, çunki bu yerlarda yaşaş qimmat. Heç narsa orttirmayman. Lekin ilmiy iş qilişga miyam tinç, erkin ijod qilaman».
Demak, vatandoşlarimiz çet elda öz yurtimizda topayotgan daromadidan köproq daromad topolmayotgan bölsa-da, ilmiy iş qilişga bölgan muhit ularni çet elda qolib ketişiga sabab bölmoqda.
Aslida ijod erkinligi bilan ta'lim erkinligi juda boğliq. Bunday faoliyat tösqinlik qiladigan va öqituvçini erkin ijodidan bezdiradigan sun'iy talablarga bir hayotiy misol keltirmoqçiman. Respublika OTMlaridan biridagi bir iqtidorli, çet elda himoya qilgan matematik olim matematikadan tögarak taşkil qilib, talabalarga (tekinga!) dars ötib yurgan.
OTM rahbariyati tögarakning dars rejasi, vaqti, maqsadi, qatnaşuvçilar röyxati kabi ma'lumotlarni tayyorlab berişni talab qilgan. Şundan söng öqituvçi hatto «Yöq, menda tögarak yöq», deyişga majbur bölgan. Nega? Çunki tekinga qilayotgan faoliyati uçun rahmat eşitiş va işonç bildiriş örniga, yana jadvallarga kömilib, öylaganidan köproq vaqti behuda ketişini tuşungan, uni rasmiylaştirişdan qörqqan.
Atigi 4 bet qoğoz qilib qöysa, yuqoridan sörovçilarga isbotlaşga kerak-da dersiz. Lekin hurmatli tekşiruvçilarga bir haqiqatni aytay, qaysi OTM yoki ilmiy tadqiqot taşkilotida hamma qoğoz-hujjat joyida bölsa, u joyda «iş bölmagan», iş bölmaganini qoğozni joyida qilib yaşirgan.
Boyagi öqituvçi tögarakni qoğozini qilib qöyib, özi umuman dars ötmaganida ham tekşiruvçilar 100 foiz iş bajarilgan degan bölardi.
Ikkinçi misol bundan-da ayançli: bir professorning roziligini olmasdan, allaqanday komissiyaga a'zo qilib qöyilgan. Bundan professorning özi xabari ham bölmagan. Uni komissiyaning birinçi majlisiga taklif qilişganda, professor men ertaga ilmiy safar bilan çet elga ketaman, deb javob bergan. Örningizga boşqa odamni komissiyaga beringlar, şaxsan özingiz uni bugun olib kelib, mening örnimda bu kişi qatnaşadi, deb keting, deya topşiriq berilgan.
Bunday topşiriq bilan professorning vaqti behuda sarflanişiga köz yumilmoqda. Professorning roziligi va komissiyada munosib a'zo sifatida faoliyat yuritişini hisobga olmasdan komissiyaga qöşiş esa tegişli taşkilotlarning işni notöğri taşkil qilişiga bir misoldir.
Demak, bugungi olimlar oldiga qöyilayotgan topşiriqlarni samarali bajarilişi uçun olimlarning ilmiy salohiyati va imkoniyatiga mos işlargagina jalb qiliş maqsadga muvofiq.
Ijod erkinligi beriş çorasi bizda tölaligiça işlamaydi, şu bilan birga, olimlarimizga ijod erkinligini berib, ularning faoliyatini nazorat qilişdan butunlay voz keçişga ham tayyor emasmiz. Nega? Çunki olimlarimiz orasida, haqiqiy bahosi 3 bölganlari ham juda köp. Ular bilan prezident bizdan yil oxirida kutgan natijaga erişiş muşkul, albatta.
Lekin olimlar safiga adaşib kirgan va adaşganligini tan olmayotganlarning hammasini işdan haydaş çorasi ham masalaga yeçim emas.
Şu örinda, ayniqsa matematiklarga xos bir haqiqatni tan olaylik: agar ijodkor olimning «teorema isbotlaş» qobiliyati bölmasa, uni heç qanday kuçli nazorat bilan «teoremani isbotlaş»ga majbur qilolmaymiz. Ular özi uyalib, qölidan keladigan işga ötib ketişga undaydigan çora-tadbir kerak.
Matematiklar uçun (balki boşqa soha odamlari uçun bu taklif örinli bölmas), ijodiy erkinlik çorasini (nazoratdan butunlay voz keçmasdan) quyidagiça mahalliylaştiriş mumkin:
· Ilmiy xodimlar işi samaradorligi nazoratini institut rahbarlariga töla işoniş kerak. Masalan, institut xodimi çet el grantini olib (Özbekiston puli bilan emas) safarga bormoqçi bölsa, unga ruxsat berişni institut rahbarining özi hal qilişi lozim.
· Har bir matematik ilmiy xodim bir yilda kamida 2ta maqolasini çet el nufuzli jurnallarida çop etsin. Bu talabni olim qanday bajarişni özi hal qilsin (xohlasa iş reja qilsin, xohlasa «ketmon çopsin»). Lekin yil oxirida kamida 2ta maqola çiqargani haqida hisobot bersin. (Masalan, mening çet eldagi birinçi maqolam 1997 yil çiqqan, bugungi kunda ular soni 135ta, ya'ni 22 yildan buyon bir yilda örtaça 6ta maqolani çet elning nufuzli jurnallarida çop etiraman).
· Matematik olim ta'lim sohasidagi işini prezidentimiz qöygan vazifalarni bajarilişiga qaratsin.
· Har bir fan doktori bir yilda kamida bitta PhD (yoki fan doktori) şogirdini himoya qildirsin. (Masalan, mening ilmiy rahbarligimda 12 aspirantning 11 nafari hamda 3 doktorant ilmiy işini himoya qildi).
· Olimdan iş faoliyati haqidagi hisoboti yilda faqat 1 marta, yil oxirida olinsin. Yuqoridagi talablarni bajarmagan olimlar qölidan keladigan boşqa sohaga (öz xohişi bilan) ötsin.
· Tayanç doktorant va doktorantlarning faoliyati nazoratini ilmiy rahbarga töliq işoniş lozim. Işni qanday taşkil qilişni ilmiy rahbarning özi hal qilsin. Ilmiy rahbarga faqat bitta şart: olgan doktorantini öz muddatida himoya bilan tugatiş vazifasi yuklatilsin. Agar şogirdi öz muddatida himoya qilmasa, bunday ilmiy rahbar va şogirdi davlat ularga sarflagan pulni belgilangan foizlar qöşib davlatga qaytarişi belgilansin. Şu orqali bugun amalda bölgan «bir vaqtda köpi bilan 3tagaça doktorantga ilmiy rahbarlik qiliş mumkin» degan şartni bekor qiliş lozim.
Menimça, yuqorida aytilgan çoralar olimlar oldiga qöyilgan vazifalarni tezroq bajarişga, olimlarni nazorat qilişga bugungi kunda ajratilayotgan mablağlar, resurslar va ştatlarni keskin qisqartirilişiga, nazorat qilişga mas'ul bölgan ştatlarning öylab topayotgan har xil jadvallari va hisobotlarini keskin kamaytirilişiga, natijada esa olimlar iş samaradorligi oşirilişiga hamda davlatning bizga ajratayotgan pulining behuda sarflanişining oldini olişga xizmat qiladi.
— Matematika ta'limi, darsliklar holati qanday, kamçiliklar qanday bartaraf etiladi?
— Biz maktabda öqigan paytlarda darsliklar yillar davomida özgarmas edi. Akalarim, men va uka-singillarim ham bitta darslikdan öqigan edik. Balki, öşa paytlar bu darsliklar juda mukammal yozilgani bunga sabab bölgandir.
Matematika fani boşlanğiç asoslarini örgatuvçi mavzular 100 yillab özgarmasligini hisobga olganda, bu mukammal darsliklarni yangi variantini yoziş zaruriyati yöq edi.
Masalan, Ş.A.Alimov va boşqalarning «Algebra va analiz asoslari» darsligi, hamda A. Pogorelovning «Geometriya» kitobi juda mukammal yozilgan.Şunday bölsada, negadir matematika fani böyiça darsliklarni muntazam özgartirişdi. Yangi darsliklar mazmuni va sifati biz öqigan darsliklardan köra özgargani bugungi kunda sir emas.
Quvonarlisi şundaki, darsliklar sifati va bugungi kundagi ta'lim dasturlari qayta körib çiqiladigan böldi. Biz işni boşladik, Xalq ta'limi vazirligidan hozirgi öqitilayotgan darsliklar va dasturlarni söradik. Maqsadimiz – ularni tanqidiy tahlil qiliş va yangi yoziladigan darsliklar haqidagi aniq takliflar işlab çiqiş.
Xalq ta'limi tizimida darsliklardan köra qiyinroq muammo borki, bu — kadrlar. Matematikani öquvçilarga çuqur örgatadigan öqituvçilar yetarli emas. Darsliklar bilan çegaralanib qolgan öqituvçilar juda köp. Öqituvçi dars ötişda ijodiy yondoşişi, har bir matematik mavzuni hayotiy muammolar bilan boğlab ötişi, darslikdagi mavzuni sinfdagi öquvçilar özlaştiriş xususiyatini baholagan holda sinfga mos bayon qilişi zarur.
Mavzuning darslikdagi bayoni har bir sinfga mos ravişda «mahalliylaştirilişi» kerak. Masalan, a'loçi va matematik qobiliyatli öquvçilari köp sinflarga mavzuning darslikdagi bayoni kamlik qilişi, aksinça kuçsizroq sinflarda darslik bayoni qiyinlik qilişi mumkin. Bunda öqituvçi mahorati zarur böladi.
