Intellektual mulkka boylik deb qaraş kerak - huquqşunos bilan suhbat
|17:46 / 23.05.202117 05211 min
Butun dunyoda intellektual mulk qimmatli narsa, deb e'tirof etiladi. Maşhur brend egalari, besseller asar mualliflari, ixtiroçilarning milliarder ekani haqida köp kinolar körganmiz, ularning motivatsion asarlarini öqiganmiz.
Xöş, Özbekistonda ham şundaymi? Asarlarini sevib öqigan mualliflarimiz, ixtirolar qilgan odamlar boymi? Brend egalari özlarining tovari orqasidan milliarder bölib ketişyaptimi? Javob berişga qiynalamiz. Nega bizda hamma intellektual mulk egalari ham boy emas? Yuridik fanlar böyiça falsafa doktori, intellektual mulk huquqi böyiça mutaxassis Abdumömin Yöldoşev bilan ayni mavzuda suhbat uyuştirdik. Quyida suhbatning asosiy qismlarini va suhbatdoşimizning fikrlarini keltiramiz.
Intellektual mulkdan faqat egasi emas, jamiyat ham foyda oladi
Intellektual mulk insonning ijodiy tafakkuri bilan yaratiladigan narsa hisoblanadi. Ular turli sanoat mulki obektlari yoki mualliflik huquqi bilan himoya qilinadigan asarlar bölişi mumkin. Inson hayoti tölaligiça intellektual mulklardan iborat. Bu şunday mulkki, undan faqatgina egasi emas, balki jamiyat ham manfaatdor böladi. Masalan, biror ixtiro jamiyat taraqqiyoti uçun xizmat qilişi mumkin.
Intellektual mulkning ahamiyati yildan yilga oşib bormoqda. Statistik ma'lumotlarga köra, 1970 yillarda jahonda nomoddiy aktivlarning uluşi bor-yöği 17 foizni taşkil qilgan bölsa, 2020 yilda ularning uluşi 90 foizdan oşiqni taşkil qilgan. Pandemiya intellektual mulkka bölgan talabni oşirib yubordi. Masalan, ötgan yil boşida turli davlatlarda lokdaunlar e'lon qilina boşlagaç, fevralning bir haftasida 2019 yilning butun davriga nisbatan dasturiy ta'minot mahsulotlarini yuklab oliş 80 foizga oşgan.
Muhofaza joyida, lekin himoya oğriqli masala
Intellektual mulk huquqi bilan boğliq ikkita tuşunçani aniqlaştirib oliş kerak: muhofaza va himoya. Muhofaza biror intellektual mulkni yaratib, uni röyxatdan ötkazişgaça bölgan jarayon. Masalan, ixtiro yaratilsa, Intellektual mulk agentligida patentlanadi va muhofazaga olinadi. Himoya esa undan keyingi jarayon. Kimdir intellektual mulkdan beruxsat foydalansa, intellektual mulk himoya qilinadi.
Özbekistonda intellektual mulk muhofazasi yaxşi taşkil qilingan: intellektual mulk ekspertizasi va boşqa tartiblar yaxşi taşkillaştirilgan. Biroq intellektual mulk himoyasi oğriqli masala bölib qolmoqda. Hozirgaça intellektual mulk huquqi himoyasiga oid sud amaliyoti tölaqonli şakllanmagan. Töğri, tovar belgilari bilan boğliq tajriba bor, lekin mualliflik huquqi va sanoat mulki obektlari bilan boğliq amaliyot juda kam.
Mavzuga oid
Muallifdan rozilik olinişi kerak
Jamiyatda intellektual mulkka nisbatan hurmat şakllanişi kerak. Amaliyotda muallifdan rozilik olinganda aksar hollarda u tekinga ham öz asaridan foydalanişga rozi böladi. Lekin muhimi – uning roziligi. Masalan, Usmon Azim qalamiga mansub va Şerali Jörayev tomonidan kuylangan «Karvon» qöşiği Sanjay taxallusi bilan ijod qiladigan ijodkor tomonidan ruxsatsiz kuylandi. Lekin bu holatda qöşiq kuylanişidan oldin muallifdan ruxsat olinişi kerak edi.
Quvonarlisi, hozir mualliflar ham öz huquqlarini talab qilişni boşlayapti. Masalan, yaqinda ijroçi Öktam Aliyevning «Öylamadim» qöşiğini özining roziligisiz kuylagani uçun Doston Ergaşevga nisbatan ham ma'muriy javobgarlik töğrisidagi sanksiya qöllandi, muallifga yetkazilgan zarar ham undirildi. Bu mualliflik huquqlarining hurmat qilinişi kerakligi uçun yaxşi signal böldi.
Özbekistonda har yili neçta ixtiro patentlanadi?
2019 yilda 378ta ixtiroga patent berilgan. Buni oldingi yillar bilan soliştirganda köp, lekin bu körsatkiç past. Ixtiroçilik viloyatlar kesimida soliştirilganda, 2019 yil Toşkent şahri, Toşkent viloyati va vodiyda asosiy ixtirolar qilingan. Bu qolgan viloyatlarda ixtirolar kamligini yoki deyarli yöqligini bildiradi.
Şuni unutmaslik kerakki, hamma ixtirolar ham sanoatda işlab ketmaydi. Hatto AQŞda ham patentlanadigan ixtirolarning 80 foizi işlab ketmaydi. Bu Özbekistonda ham sodir bölişini hisobga olsak, Özbekistonda ixtiroçilik rivoji past ekanini köriş mumkin. Bundan taşqari, hozir Özbekistonda ixtiro uçun patent olganlarga ilmiy daraja beriladi. Hozirgi ixtirolar köp hollarda ilmiy daraja oliş uçun ham qilinmoqda. Lekin ixtiro qilişdan birinçi maqsad uni tijoratlaştiriş bölişi kerak.
Bizda ixtiroçi deganda, Fanlar Akademiyasida işlaydigan olim, professorlar tuşuniladi, lekin rivojlangan davlatlarda ixtiroçilar aholining bir toifasi bilan çegaralanmaydi. Ixtiroçi oddiy odam, öqituvçi yoki boşqa kasb egasi bölişi mumkin. Özbekistonda ixtiroçilar kamligining sabablaridan biri rağbatning yetarli emasligi bilan boğliq. Masalan, «Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari töğrisida»gi qonunda mualliflar, sanoat mulkidan foydalanuvçilarga soliq va kredit imtiyozlari berilişi lozimligi qayd etilgan. Biroq bu norma amaliyotda umuman işlamagan.
Ikkinçi masala esa intellektual mulk huquqini himoya qila olişga mualliflarda işonç qolmaganini ham keltiriş mumkin. Bu vazifa, aslida, faqat Intellektual mulk agentligi emas, huquqni muhofaza qiluvçi organlarning ham işi bölişi kerak.
Formula yozolmaydigan ixtiroçilar
Xohlasak-xohlamasak, har bir narsaning öz qoidalari böladi. Masalan, ixtiro patent olişi uçun uning formulasi, tavsifi kabi hujjatlari bölişi kerak. Şu hujjatlarga qarab ixtirolarning yangiligi, sanoatda qöllaş darajasi kabilar baholanadi. Lekin köpinça ixtiro qilgan odam hujjatlaştiriş işlarini eşitib, ixtirosini vaqtida patentlamaydi. Bu esa undan noqonuniy foydalanilişiga yöl oçib berişi mumkin.
Oldinlari OTMlarda patenşunos degan lavozim bölgan. Ular ixtiro qilgan odamlarga hujjatlaştiriş işlarini qilişda yordam bergan. Hozir haqiqatan, hujjatlarni rasmiylaştiriş uçun köproq vaqt ketadi. Aslida, Özbekiston qonunçiligi böyiça muallif 2 yilga yetmasdan barça rasmiyatçiliklarni qilib patent olişi mumkin. Lekin mualliflar rasmiyatçilik işlarini qilişda kamçiliklarga yöl qöyişi sababli bu muddat uzayib ketadi. Ixtironing ahamiyati esa yillar ötib yöqolişi mumkin.
Bundan taşqari, köpinça talabnoma topşiriş uçun rus tilidan foydalanilişi ham patentga da'vogarlar uçun murakkablik qilişi mumkin. Şuning uçun özbek tilida iş yuritişni töliq taşkil qiliş lozim.
Intellektual mulk huquqi ta'limi ham oğriqli masalalardan biri. Intellektual mulk huquqi böyiça mutaxassis – patent vakillari Özbekistonda kam sanoqli, ularning orasida ham ixtirolar böyiça ixtisoslaşgan mutaxassislar juda kam. Ayni paytda şuning uçun ham Toşkent davlat yuridik universitetida Intellektual mulk huquqi böyiça magistratura yönalişida ham kadrlar tayyorlaş boşlandi. Ular ta'limdagi böşliqlarni töldirişlari zarur.
301-doklad
AQŞ savdo şeriklari örtasida intellektual mulk qoidalariga rioya etilişini doimiy örganib boradi. Şu asosida doimiy ravişda huquqşunoslar «301-doklad» deb ataydigan hisobotni çop etib boradi. Oxirgisi aprel oyida çiqdi. Unda Özbekistonda intellektual mulk himoyasi haqida ham tahlillar bor.
Özbekistonda hali mualliflar öz huquqlaridan tölaligiça foydalaniş kerakligini tuşunib yetişmagan. Köp hollarda ular öz huquqlarini şartnoma orqali boşqaga ötkazib, daromad oliş tartib-qoidalarini tuşunişmaydi. Bu ularning huquqlari buzilişiga sabab böladi.
Intellektual mulk huquqi buzilişi bilan boğliq ikkinçi yönaliş tovar belgilari bilan boğliq. Hozir Özbekistonda intellektual mulk huquqining deyarli teng yarmini tovar belgilari taşkil qiladi. Lekin köp hollarda işlab çiqaruvçilar maşhur brendlarga öxşaş qilib öz mahsulotlarini işlab çiqarişga harakat qilmoqda. Bu bozorni tezroq egallaş uçun qilinadi. Lekin tadbirkorlar bu örinda intellektual mulk huquqini buziş orqali tovar belgisining asl egasiga zarar keltirmoqda.
Internetda mualliflik huquqi
Hozir juda köp narsa virtual olamga köçdi va virtual tarzda tirikçilik qilayotganlar ham köpaydi. Bu esa öz-özidan intellektual mulk huquqining ham buzilişiga sabab bölişi mumkin. Özbekistonda internetda mualliflik huquqini himoya qiliş va dasturiy ta'minotlardan noqonuniy foydalanişga qarşi kuraşiş böyiça «Özkomnazorat» axborotlaştiriş va telekommunikatsiyalar sohasida nazorat böyiça davlat inspeksiyasiga vakolat berilgan. Içki işlar vazirligi tizimiga qaraşli Kiberxavfsizlik markazi ham internet tarmoğida mualliflik va turdoş huquqlarini himoya qiladi. Lekin baribir birinçi navbatda muallif öz huquqini himoya qiliş uçun taşabbus körsatişi zarur.
Takliflar
Mualliflik huquqini buzganlik uçun muallifga yetkazilgan zararni aniq belgilaş zarur.Nizoli holatlar röy berganda, muallifga yetkazilgan zarar undirilişida sud tomonidan adolatli qaror çiqarilişi uçun ham zararning aniq şkalasi belgilab qöyilişi foydali. Hozir bunday şkala faqat «Elektron hisoblaş maşinalari uçun yaratilgan dasturlar va ma'lumotlar bazalarining huquqiy himoyasi töğrisida»gi qonunda belgilangan. Buni boşqa turdagi intellektual mulk mualliflari uçun ham joriy etiş lozim deb öylayman.
Yaqinda Asaxiy.uz loyihasi asosçisi Firuz Allayev ham ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalariga naşriyotga tegişli mualliflik huquqlari buzilayotgani haqidagi post joyladi. Naşriyotga tegişli mualliflik huquqi buzilişi bilan birga tadbirkorlik faoliyatini erkin olib borişga ham tösiq bölmoqda. Sababi naşriyot özi közlagan foydani ololmayapti. Mualliflik huquqini buzganlik uçun sanksiyalar – jarima miqdorlari esa yetarli emas. Jinoyat kodeksidagi mualliflik huquqlarini buzganlik uçun sanksiyalarni kuçaytiriş vaqti keldi.
Intellektual mulk – serdaromad mulk
Intellektual mulk juda serdaromad yönaliş. Butunjahon intellektual mulk taşkiloti tahlillariga köra, 2019 yilda 17 ta davlat maşhur qahramonlar va öquv-ilmiy adabiyotlardan foydalaniş uçun litsenziya oliş natijasida 64,1 mlrd dollar foyda körgan. 2017 yilda AQŞning YaIMiga mualliflik huquqlari orqali kelgan daromad 2,2 trln dollarni taşkil qilgan. Bu – AQŞ YaIMining 12 foiziga teng.
Özbekistonda ham intellektual mulkka nisbatan qiymat sifatida qaraşni şakllantiriş zarur. Masalan, hozir Özbekistonda intellektual mulk Özbekistonning iqtisodiyotida qança foizni taşkil etişi, mualliflar qança daromad olayotgani haqida statistikalar yuritilmaydi. Bunday statistikalar kerak. Muallif özi yaratgan intellektual mulkdan foyda olişini, daromad qila olişini bilsa, unda rağbat paydo böladi va bu soha rivojlanadi.
