Sovet armiyasi tomonidan qonga botirilgan Praga: Çexoslovakiyaning sotsialistik tuzumdan yuz ögirişi qanday bostirilgandi?

Öşa yili bahorda Dubçek öz hammaslaklari bilan «Harakatlar dasturi» nomi bilan yangi islohotlar dasturi loyihasini taqdim etadi. Dubçekning maqsadi islohotlar bahonasida kommunistik tuzumdan voz keçiş va mamlakatni sovetlar ta’sir doirasidan çiqarib oliş edi.

Dasturda Çexoslovakiyada inson huquqlariga e’tiborni kuçaytiriş, matbuot va OAVni erkinlaştirib, ularning faoliyatida davlat nazoratini olib taşlaş, kommunistik partiya gegemonligidan voz keçib köp partiyaviy boşqaruvga ötiş kabi bir qator islohotlar qilinişi közda tutilgandi. Çexoslovakiya xalqi dastur loyihasini qizğin qöllab-quvvatlaydi va u qabul qilinadi.

Moskvaning xavotirlari va talabi

Dubçek va uning hammaslaklari tomonidan boşlangan yangi islohotlar Moskvaga yoqmaydi. Çunki ular amalga oşirilsa, Çexoslovakiya SSSR ta’sir doirasidan çiqib ketişi aniq edi. Qolaversa, Yevropa markazida joylaşgan davlatning kommunistik partiya gegemonligidan voz keçişi – bu sotsialistik lagerga boşliq bölgan SSSRga geosiyosiy nuqtai nazardan yaxşigina zarba bölardi.

Şu sababli, bir paytlar Vengriyadagi kommunistik tuzumga qarşi kötarilgan qözğolonni bostirişda jonbozlik körsatgan va öşa xizmatlari evaziga keyinçalik KGB rahbari etib tayinlangan Yuriy Andropov Dubçekning islohotlarini sovet ittifoqi uçun öta xavfli deb baholaydi. U Çexoslovakiya şu yöl bilan SSSR ta’sir doirasidan çiqib ketib Ğarb mamlakatlari bilan hamkorlik qilmoqçi bölayotganini aytadi.

Şundan söng sovet rahbariyati Dubçekdan islohotlardan voz keçişni talab qiladi. Ammo u könmaydi. Öşa paytda Dubçek katta ehtimol bilan özini qöllayotgan mamlakat aholisiga işongan, ammo Moskvaning Çexoslovakiyaga qöşin kiritişi va Pragani qonga botirişi mumkinligini xayoliga ham keltirmagandi.

SSSRning tahdidi

Sovetlar Dubçekni «yaxşi gap bilan» köndira olmagaç, uning «tanobini tortib qöyişga» qaror qilişadi. Öşa paytda Çexoslovakiyada sovet harbiy bazalari bölib, Moskva Dubçekning «esini kiritib qöyiş» uçun ulardagi harbiy xizmatçilar soni kam deb hisoblaydi.

1968 yil 15 iyul kuni SSSR Varşava şartnomasi harbiy blogi nomidan Dubçekni sönggi marta ogohlantiradi. Bu ogohlantirişda Çexoslovakiyada sotsialistik tuzumga qarşi norozilik kuçayib borayotgani, bu sotsialistik lagerga kiruvçi mamlakatlarga, jumladan, SSSRga ham töğridan töğri tahdid ekani aytilgandi.

Bundan taşqari, agar Çexoslovakiya kompartiya gegemonligiga asoslangan sotsialistik tuzumdan voz keçib, köp partiyaviylikka asoslangan tuzumga ötadigan bölsa, bu davlatga Varşava şartnomasi taşkiloti harbiy blogining qöşinlari kiritilişi mumkinligi ta’kidlangandi.

Moskvaning bu tahdidli xati Çexoslovakiya aholisining ğazablantirib yuboradi. Ular hukumatdan va prezidentdan sotsialistik tuzumdan voz keçişni talab qilib çiqişadi.

Mamlakat kompartiyasi nomidan yozilgan javob xatida Varşava şartnomasi taşkilotining xavotirlari asossiz ekani, Çexoslovakiya kommunistik partiyadan voz keçmasligi, şu bilan birga boşqalarga ham imkoniyat berilişi haqida yozilgandi.

Dubçek Moskvaning «jim yurmasang jazolaymiz», degan mazmundagi tahdidli xatiga boşlagan islohotlarni davom ettirişini ma’lum qilib, şu tarzda javob beradi.

Muzokaralar va yolğon kelişuv

1968 yil 29 iyul kuni Brejnev boşliq SSSR rahbariyati Slovakiya şarqida joylaşgan Çerna-nad-Tisou şaharçasida Dubçek bilan yaşirinça muzokara ötkazadi.

Muzokaralar davomida sovet rahbari Dubçekka bosim ötkazib, islohotlardan voz keçişni talab qiladi. Ammo Dubçek yon bermaydi va SSSR harbiylarini Çexoslovakiyadan olib çiqiş hamda mamlakatning içki işlariga aralaşmaslikni söraydi. Şu tariqa muzokara natijasiz tugaydi.

Keyingi muzokara 1968 yil 3 avgust kuni Slovakiya poytaxti Bratislava şahrida ötkaziladi va unda tomonlar kelişuvga erişadi. Kelişuvga köra SSSR Çexoslovakiyadan öz harbiylarini olib çiqadi, mamlakatning içki işlariga aralaşmaydi. Öz navbatida Çexoslovakiyada sotsialistik tuzum hamda sovetlarga qarşi tarğibotlar töxtatiladi.

Keyinçalik SSSR va Çexoslovakiya örtasida tuzilgan uşbu kelişuvni Moskva vaqtdan yutiş uçun öylab topgani ma’lum böladi. Çunki Dubçek kelişuv imzolandi, deb bemalol bölgan paytda Moskvada Çexoslovakiyaga qöşin kiritiş masalasi muhokama qilinayotgandi.

Çexoslovakiyaga SSSR harbiylarining kiritilişi

1968 yil avgust oyining örtalariga kelib vaziyat keskinlaşadi. 18 avgust kuni sotsialistik lagerga kiruvçi davlatlar Çexoslovakiyaga qöşin kiritişga rozilik bildirişadi.

1968 yil 20 avgustdan 21 avgustga ötar tunda 300 ming kişi va 7 mingta tankdan iborat armiya uşbu mamlakat hududiga bostirib kiradi. Bu qöşin tarkibida ozroq Varşava şartnomasi taşkilotiga a’zo bölgan Polşa, GDR, Vengriya va Bolgariya harbiylari ham bor edi.

Bu haqda sovet ittifoqi marşali Greçko Çexoslovakiya mudofaa vaziri Martin Dzurga  xabar beradi. Öz navbatida Martin Dzur qöl ostidagi harbiylarga sovet qöşinlariga qarşilik körsatmaslik topşiriğini beradi.

Sovet armiyasi Çexoslovakiyaga mamlakatning barça tomonidan kiradi. Jumladan, SSSRning GDRdagi harbiy bazasida joylaşgan qöşinlar ğarbdan, Polşadagi harbiylar şimoldan, Ukrainada joylaşgan qöşinlar şarqdan, Vengriya va Bolgariyadagi harbiylar janubdan kiradi.

Qöşinlarning bir qismi yirik şaharlarga, asosiy qismi esa poytaxt Praga tomon harakatlana boşlaydi. Martin Dzur Çexoslovakiya harbiylariga bosqinçilar armiyasiga qarşilik körsatmaslik topşiriğini beradi.

Turli harbiy texnikalar bilan qurollangan qöşin qisqa muddat Çexiya va Slovakiyaning muhim strategik obektlarini egallaydi.

Şundan söng Dubçek zudlik bilan Çexoslovakiya kommunistik partiyasi markaziy qömitasi majlisini çaqiradi va bosqinçilarga qarşilik körsatiş masalasini muhokama qiladi. Muhokamada Çexoslovakiyaning bosqinçilarga kuçi yetmasligi aytiladi.

Muhokamadan söng Dubçek radio orqali mamlakat fuqarolarga tinçlikni saqlaş va joylarda sovet harbiylari bilan mojaro çiqarmaslikni sörab murojaat qiladi. Söng Dubçek Brejnevga Varşava şartnomasi taşkiloti harbiylarini Çexoslovakiya hududidan olib çiqib ketişni talab qilib nota yuboradi. SSSR rahbari Dubçekning notasiga javob bermaydi.

Praganing bosib olinişi

1968 yil 21 avgust soat 2:00 larda Pragadagi Ruzine aerodomini (hozir Vatslav Gavel nomidagi xalqaro aeroport) sovet armiyasining 7-desant diviziyasi egallaydi. Şundan söng aerodromga birin-ketin sovet harbiylari bölgan samolyotlar qöna boşlaydi.

21 avgust kuni soat 4:30 da sovet qöşinlari tanklar yordamida Çexoslovakiya kompartiyasi markaziy qömitasi binosini örab oladi. Dubçek va uning hammaslaklari şu yerda edi.

Öşa kuni soat 10:00 larda KGB Dubçek, boş vazir Çernik, parlament raisi Smirkovskiy, Milliy front rahbari Krigel va yana bir qator yuqori mansabdagi şaxslarni qölga oladi. Ularni sovet BTRlariga tiqib, Ruzine aerodromiga olib borişadi va u yerdan Moskvaga olib ketişadi.

1968 yil 23 avgust kuni Moskvaga Çexoslovakiya prezidenti Svoboda keladi va sovet rahbariyatiga barça şartlarga rozi ekanini, faqat hibsga olinganlar ozod qilinişi lozimligini bildiradi.

Moskvada Çexoslovakiya delegatsiyasi 15 punktdan iborat bayonnomaga imzo qöyişga majburlanadi. Unda Çexoslovakiya sotsialistik yöldan heç qaçon çekinmasligi belgilab qöyilgandi.

Şundan söng tutqunlikda uşlab turilgan Dubçek hamda boşqalar ozod qilinadi va ular Pragaga qaytişadi.

Pragadagi fojialar

21 avgust kuni sovet harbiylari Çexoslovakiya hududiga, söng poytaxt Pragaga kirar ekan, avvaliga odamlar nima bölayotganini bilişmaydi. Dubçek va uning hammaslaklari Moskvaga olib ketilgaç, bu haqda yaşirinça faoliyat körsatadigan radio mamlakat böylab xabar tarqatadi.

Şuningdek, Praga va boşqa şaharlarda bosqinçilarga qarşilik körsatişga çaqirilgan varaqalar tarqatila boşlanadi. Bu paytda sovet tanklari Praga şahri köçalarida yurgandi. Şahar aholisi sovet armiyasi qarşisiga çiqa boşlaydi.

Şundan söng Çexoslovakiya böylab norozilik namoyişlari boşlanib ketadi. Aksariyat odamlar SSSRga qarşi yozuvlar yozilgan plakatlar kötarib olişgandi. Poytaxt Praga köçalari odamlarga tölib ketadi. Namoyişçilar tanklar öta olmasligi uçun köçalarga barrikadalar örnatişadi.

Vaziyat jiddiylaşgaç, namoyişga çiqqan odamlar qurol sifatida Molotov kokteyli tayyorlay boşlaşadi. Örtada töqnaşuvlar boşlanadi va namoyişçilar sovet tanklariga qarata Molotov kokteyllarini ota boşladi. Sovet harbiylari esa ularga qarşi qurol qöllaşadi.

Töqnaşuvlar davomida sovet harbiylari heç kimga rahm-şafqat qilmaydi. Öşanda tinç aholidan 150 nafarga yaqin odam halok böladi. Minglab insonlar yaralanadi. Praga köçalari namoyişçilar qoniga belanadi. Sovet harbiylaridan esa 11 kişi halok böladi, yuzga yaqini jarohatlanadi.

22 avgust kuni namoyişlar sustroq böladi va keçga borib tarqaydi. Odamlar sovet tanklariga qarşi birgina Molotov kokteyllari va muşt bilan qarşi çiqib bölmasligini tuşunib yetadi.

Garçi sovet harbiylari butun Çexoslovakiyani bosib olib, namoyişçilarga qarşi qurol qöllagan bölsa ham, mamlakat armiyasi bu hodisalarni jim kuzatadi. Armiya boş qömondonligi tomonidan harbiylarga şunday topşiriq berilgandi.

Çexoslovakiya bosqiniga qarşi Moskvadagi namoyiş

Öşanda SSSR OAV sovet harbiylarining Çexoslovakiyaga bostirib kirganini «Sovet harbiylari sotsialistik tuzumni himoya qiliş uçun ötkazilgan harbiy operatsiyalarda özining internatsional burçini bajardi» deb talqin qilişadi. Harholda KGB va Mudofaa vazirligi barçaga şunday deb uqtirgandi. Ammo sovet fuqarolarining aksariyati xorijiy radiolar orqali Çexoslovakiyada aslida nimalar bölayotganini, u yerda tinç aholi halok bölganini bilib turardi.

1968 yil 25 avgust kuni, Praga qonga botirilgandan uç kun ötib bir guruh sovet fuqarolari Qizil maydonga Çexoslovakiyaning bosib olinişiga qarşi namoyişlarga çiqadi. Militsiya bölinmalari ularni darhol qamoqqa oladi.

Öşanda Moskvadan taşqari aksariyat ittifoqdoş respublikalar poytaxtida odamlar SSSRning Çexoslovakiyaga qöşin kiritganiga qarşi namoyişlarga çiqişadi. Ularning barçasi işdan haydaladi va ma’muriy qamoq jazosiga hukm qilinadi.

Keyinçalik sovet kinoaktyori va rejissyori Andrey Konçalovskiy öşa kunlarni şunday eslagandi:

«Çexoslovakiya kompartiyasi rahbari Aleksandr Dubçekning 1968 yilda birinçilardan bölib mamlakatda liberal islohotlar ötkazişga bölgan urinişi – «Praga bahori» fojiali yakun topdi. U Çexoslovakiyada davlat va partiyaning barça tuzilmalarini isloh qiliş böyiça faol jarayonni boşlagandi. Dubçekning iqtisodiyotni markazlaştirişni bekor qiliş loyihasi «insoniylikka ega sotsializm» deb nomlanardi.

Biz öşanda KPSS markaziy qömitasida işlayotgan va amalidan ayrilişdan qörqqan döstlarimizdan farqli ravişda Pragada sodir bölayotgan voqealarni taajjub bilan kuzatganmiz. Sovet stalinparastlari Çexoslovakiya sovetlarga qarşi borayotganidan foydalanib, bu mamlakatga tanklarni kiritişdi. Şu bilan SSSRdagi barça islohotlarga çek qöyildi va totalitar tuzumga qarşi bölgan sovet fuqarolariga bunday işlar Çexoslovakiyada bölgani kabi yomon oqibatlarga olib kelişi mumkinligi ta’kidlandi.

Döstim Nikolay Şişlinni aeroportda qanday kutib olganimni yaxşi eslayman. U SSSR va Çexoslovakiya kommunistik partiyalari rahbarlari örtasidagi muzokaralarda qatnaşib kelayotgandi.  U röparamga ğamgin yuz bilan çiqdi va «hammasi tugadi», dedi. «Biz ön yil davomida stalinparastlarning xandaqlari tomon jimgina örmalab bordik. Bu ahmoq esa hammamizga xiyonat qilib örnidan turib yugurdi. Bundan buyoğiga tengdoşlarimiz heç qanday işlarni amalga oşira olmaydi – islohotlarni yigirma yil davomida unutiş kerak».

Şu tariqa Çexoslovakiyada sotsialistik tuzumni isloh qiliş uçun boşlangan uriniş qurol kuçi bilan töxtatiladi. Oradan 21 yil ötib, 1989 yilda Çexoslovakiya aholisi sotsialistik tuzumga qarşi yana namoyişlarga çiqadi. Bu safar sovet ittifoqi ham özi bilan özi ovora bölib turgani uçun Çexoslovakiyadagi işlarga aralaşmaydi. Qolaversa, SSSR rahbari Gorbaçyovning özi ham SSSRda kommunistik partiya gegemonligiga çek qöyib, köppartiyaviylikka ruxsat bergan edi.

Keyinçalik Çexoslovakiya ikkiga ajraldi. Çexiya va Slovakiya alohida mustaqil davlatlar böldi. Bugun har ikki davlatda 21 avgust kuni «Varşava şartnomasi taşkiloti harbiylarining Çexoslovakiyaga bostirib kirişi oqibatida halok bölganlarni eslaş kuni» sifatida belgilab qöyilgan. Çexiya va Slovakiyada Praga voqealarida halok bölganlar şarafiga yodgorliklar örnatilgan.

Şuningdek, Çexiyada 1968 yilda öz hayotini xavf ostiga qöyib sovet qöşinlari qarşisiga çiqqan insonlarga «harbiy harakatlar iştirokçi faxriysi» maqomi berilgan.

Dubçekning keyingi taqdiri

Praga fojyeasidan bir yil ötib, 1969 yilda Dubçek egallab turgan lavozimidan böşatiladi va Turkiyaga elçi qilib jönatiladi. Uning örniga Gustav Gusak Çexoslovakiya kompartiyasi birinçi kotibi etib tayinlanadi.

1970 yilda Dubçekni sotsialistik tuzumga qarşilik körsatişda ayblaşadi va kompartiya safidan öçirişadi. Uning deputatligi bekor qilinib, uy qamoğiga tiqib qöyişadi. Keyinçalik u ozod qilinadi va Slovakiyaga jönatib yuboriladi. Şundan söng Dubçek uzoq yillar Slovakiya örmon xöjaligida turli vazifalarda işlaydi.

1989 yilda Çexoslovakiyada kommunistik tuzumga qarşi keng kölamli namoyişlar boşlanganda Dubçek uning aktiv qatnaşçilaridan biri böladi. Çexoslovakiya bölinib ketgandan söng 1992 yilda avtohalokatga uçrab, vafot etadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.