Urganchdagi yagona tarixiy obida yana xavf ostida. Madaniyat vazirligi uning oldidagi qurilish loyihasini ma'qullagan

2 yil oldin Kun.uz saytida bu haqda maqola berilgan, shundan so‘ng qurilish to‘xtatilib, qaror bekor qilingan, salkam 400 yillik tarixga ega madaniy meros obekti jozibasi saqlab qolinishiga umid bildirilgandi.

Dunyoning rivojlangan davlatlarida tarixiy obidalar ko‘z qorachig‘iday asraladi. Ularning atrofi ihotalanadi, obod qilinadi, hech qanday binolar bilan to‘silmaydi. Kelgusi avlodlarga shikassiz yetkazish haqida qayg‘uriladi. Ular bilan bog‘liq har qanday o‘zgarish, restavratsiya qilish, ta'mirlash, yon-atrofida biror qurilish ishlarini boshlashdan oldin jamoatchilik fikri o‘rganiladi, hatto referendumlar o‘tkaziladi.

 O‘zbekistonda ham umummilliy boyligimiz bo‘lmish madaniy meros obektlarini muhofaza qilish, tarixiy ko‘rinishini saqlab qolish, ilmiy o‘rganish, turistik jozibasini oshirish, targ‘ib qilish va boyitib borish borasida ko‘plab qonunlar qabul qilingan. Afsuski, biz ularga amal qilmaymiz, ajdodlarimiz merosini, tariximizni qadrlamaymiz. Qonunlar bilan kafolatlangan ijtimoiy muhit nima ekanini tushunmayapmiz, xalqimizning ko‘rkam va obod hududda yashashga huquqi borligini bilmaymiz. Biz davlat va umumxalq manfaati har qanday shaxsning manfaatidan ustun ekanini unutganmiz. Bu mulohazalarni Urganch shahridagi yagona tarixiy obida atrofidagi xunuk voqealar misolida tavsiflashga urinib ko‘ramiz.

Nima voqea yuz berdi?

 2018 yil kuzida Urganch shahridagi yagona tarixiy obida - «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» oldida qurilish ishlari boshlab yuborildi. Saytda bu haqda «Urganchdagi tarixiy obida noqonuniy qurilish obekti bilan to‘silmoqda» nomli maqola e'lon qilingan edi.

 «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» tarixiy, me'moriy, estetik va ijtimoiy-madaniy qimmatga ega bo‘lgan diniy yodgorlik, Urganch shahridagi yagona tarixiy qadamjodir. U 1646-1648 yillarda Yangi Urganch shahri asoschisi Abulg‘oziy Bahodirxon tomonidan barpo qilingan. Keyinchalik, xaroba ahvolga kelib qolgan.

 2005 yilda Ma'mun akademiyasining 1000 yilligi nishonlanishi munosabati bilan qayta ta'mirlanib, obod qilindi. Atrofidagi maydon kengaytirildi va ko‘rkam ko‘rinishga keldi. Majmua davlat himoyasiga olingan va Madaniyat vazirligining tasarrufidadir. «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» nafaqat Urganchning, balki Xorazm viloyatining turistik salohiyatiga joziba beruvchi muhim obektdir.

2018 yili Tinchlik ko‘chasida joylashgan obida oldidagi hududdan 450 metr kvadrat yer maydoni Urganch shahar hokimligining 1593q-sonli qarori bilan yakka tartibdagi tadbirkor Shahnoza Abdullayevaga ikki qavatli «Yoshlar kitob do‘koni» binosi qurish uchun ajratib berilgan. Hujjatni sobiq hokim Odilbek Sapayev imzolagan.

 Ammo ajratilgan yer maydoni Madaniyat vazirligi muhofazasiga olingan tarixiy obida oldida ekani, qurilish ishlarini boshlash uchun vazirlik ruxsati bo‘lishi shartligi «hokimbuva»ni ham, hokimlik huzuridagi «yer ajratish masalalari bilan shug‘ullanuvchi komissiyani» ham xavotirga solmagan.

 2018 yili tadbirkor kitob do‘kon qurilishini boshlash uchun tegishli idoralarning ruxsatini olgan bo‘lsa-da, aynan madaniy meros obektlarini muhofaza qilish asosiy vazifalaridan biri hisoblanadigan Madaniyat vazirligidan rozilik olmagan. Biz maqolada mana shu jihatga e'tibor qaratdik. Maqsadimiz – tadbirkorning faoliyatiga to‘sqinlik qilish emas, balki tarixiy obidaning oldidagi maydonning chiroyi va ko‘rki, muhiti saqlanib qolishiga erishish, shaharning turistik jozibasiga putur yetishining oldini olish edi. Maqola bilan Madaniyat vazirligining obida oldidagi qurilishga ruxsat bermasligiga, uni muhofaza qilishiga umid bog‘lagan edik.

 Maqoladan so‘ng, viloyat va shahar rahbarlari tashabbusi bilan qurilish ishlari to‘xtatildi. Tarixiy obidaning atrofi yana avvalgi holatiga qaytarildi. Urganch shahar hokimligi esa 2018 yil 22 noyabr kuni yangi 2926q-sonli qarori bilan tadbirkorga yer ajratilishi haqidagi 1593q-sonli qarorini bekor qildi.

Madaniyat vazirligining ruxsat berishi va ikkinchi marta qurilish boshlanishi

2019 yilda tadbirkor Shahnoza Abdullayevaning vakillari Madaniyat vazirligiga murojaat qilib, kitob do‘kon qurilishi uchun ruxsat olishga muvaffaq bo‘lishgan.

 Madaniy meros obektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiy-ishlab chiqarish bosh boshqarmasining Restavratsiya va muhofaza qilish ilmiy-metodik kengashi «Doshqinjon bobo» majmuasi madaniy meros obekti binosining shimoliy-sharq tomonidan qurilish rejalashtirilgan kitob do‘koni ishlari eskiz loyihasini balandligi yer sathidan 6 metrdan oshmaslik va Xorazm milliyligini e'tiborga olgan holda qilish sharti bilan hamda Xorazm viloyati mintaqaviy davlat inspeksiyasi xulosasiga asosan ma'qullagan.

 Bundan tashqari, tadbirkor Shahnoza Abdullayeva ma'muriy sudga murojaat qilib, hokimlikning yer ajratishni bekor qilish haqidagi qarorini haqiqiy emas, deb topishga erishgan. Bu mavzuda bir necha sud mahkamalari o‘tkazilgan bo‘lsa, barchasida tadbirkorning foydasiga qaror chiqarilgan.

 Jumladan, sud o‘z qarorini qabul qilishda Urganch shahar hokimligi yer ajratilishi haqidagi qarorni sud tartibida bekor qilinishiga erishmagani, tadbirkorni bu haqda ogohlantirmagani, yerlardan foydalanish va ularning muhofazasi ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organ yer egasini ogohlantirmagani va yer uchastkasi olib qo‘yilishi haqida taqdimnoma kiritmagani, tadbirkorga o‘z fikrini bildirish imkoniyati berilmagani, shuningdek, kitob do‘koni qurilishi Madaniyat vazirligi tomonidan ma'qullangani, tegishli tashkilotlar ruxsati olingani, qurilish ishlari boshlanadigan hududning yon atrofidagi bino va inshoot foydalanuvchilari tomonidan yozma tarzda norozilik bildirilmaganini qayd etgan.

 Natijada, 2020 yil kuzida «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» oldida qurilish ishlari qaytadan boshlandi.

Madaniyat vazirligi 6 metrli, 1 qavatli bino qurilishiga qarshi emas

Madaniy meros obektlarini, jumladan, «Doshqinjon bobo ziyoratgohi»ni muhofaza qilish asosiy vazifalaridan biri hisoblanadigan Madaniyat vazirligi qoshidagi ilmiy kengash bilan ishlash bo‘limi boshlig‘i Farhod Jumadurdiyev bu voqealarga izoh berdi.

«Bu masala ilmiy kengashda ko‘rib chiqildi. Avval loyihadagi binoning fasad qismiga e'tiroz bildirildi. Tadbirkor uni o‘zgartirdi, keyin loyiha tasdiqlandi. Biz binoning fasadi bilan qavat balandligini ko‘rib berganmiz. Qurilish ishlariga biz ruxsat bermaymiz, hokimlik ruxsat beradi. Quruvchining loyihasiga 2-3 marta e'tiroz bildirdik, keyin u loyihaning fasadi va qavatini o‘zgartirdi. Fasadi milliy uslubda bo‘lishi sharti bilan loyiha ma'qullandi», dedi Jumadurdiyev.

 Madaniy meros departamenti bo‘lim boshlig‘i Hasan Xolmurodov ham holatga izoh berdi.

 «Tadbirkor 1 qavatli kutubxona qurish bo‘yicha loyihani ilmiy kengashga kiritdi. Vazirlar Mahkamasining 265-sonli qarori bilan belgilangan, agar qurilish madaniy meros obektlaridan 50-100 metr masofada bo‘lsa, biz loyihani ko‘rib chiqamiz. Ziyoratgohga ta'siri bo‘lmagan holda, 50 metr uzoqlikda bino qurilishi loyihasi taqdim qilindi. Mana shu loyiha tasdiqlandi. Sababi – obektdan uzoq bo‘lgani. Shuningdek, balandligi ham obida balandligidan oshib ketmasligi sharti bilan ruxsat berildi», dedi u.

 Tadbirkor Shahnoza Abdullayeva shu joyda qurilish ishlarini yakuniga yetkazish qarori qat'iy ekanini ma'lum qildi.

 «Loyihani o‘zgartirib, qayta ishlab, Madaniyat vazirligidan ruxsat oldik. Sudlar ham bizning foydamizga qaror chiqargan. Kutubxonani shu yerga quramiz. Hokimlik boshqa joydan ham yer taklif qildi. Masjidning yonidan taklif qilgan edi, rozi bo‘lmadik», dedi u.

 Urganch shahar hokimligida vaziyat bilan yaqindan tanish bo‘lgan xodimning so‘zlariga ko‘ra, tadbirkor Shahnoza Abdullayeva vakillariga shaharning bir necha qismidan yer taklif qilingan, ammo ular rozi bo‘lmagan. Chunki hozirgi ajratilgan yer shahar markazi va gavjum joyda joylashgan. Bu haqdagi savolga tadbirkor Shahnoza Abdullayeva javob berishni istamadi.

 Shuningdek, Urganch shahar hokimligidan ham tarixiy obida bilan bog‘liq savollarga hozircha javob bo‘lmadi.

 «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» atrofidagi voqealarning qisqacha mazmuni shunday.

Madaniyat vazirligiga e'tiroz va o‘zgarib qolgan «shubhali» loyiha

Ikki yil oldingi maqolada Madaniyat vazirligi loyihani zinhor ma'qullamasligiga, obida oldidagi ko‘rkam maydon saqlanib qolishiga, viloyat, shahar rahbarlari bu mojaroda barchani, jumladan, tadbirkorni ham qoniqtiradigan qandaydir huquqiy yechim topishiga umid bildirilgan edi. Amalda esa buning teskarisi bo‘lib chiqdi.

Madaniyat vazirligining ijobiy xulosasi sud qarorlariga ham salmoqli ta'sir ko‘rsatdi. Ilmiy kengash fikriga ko‘ra, agar bino balandligi 6 metrdan oshmasa va dizayni Xorazm milliyligini e'tiborga olgan holda qilinsa, kitob do‘koni qurilishi obidaga ziyon yetkazmas ekan. Darhaqiqat, obidaga «jismoniy» ziyon yetkazilmaydi, ammo uning atrofidagi tarixiy muhit nima bo‘ladi, «ma'naviy» ziyonchi? Kechirasiz, bog‘ haqida gapirilsa, vazirlik xodimlari tog‘ haqida mulohaza qilmoqda.

Qo‘limizda Madaniy meros obektlari ilmiy boshqarmasi boshlig‘i Irgashev A.A., Xorazm viloyati bosh arxitektori (ismi-sharifi yozilmagan) va Urganch shahar bosh arxitektori (ismi-sharifi yozilmagan) tomonidan imzolangan loyiha bor.

Unda «Kutubxona» deb nomlangan, «6 metrdan oshmaydigan va 1 qavatli» bino «Doshqinjon bobo ziyoratgohi»ni to‘sib turganini ko‘rish mumkin. Bu loyihada tarixiy obida ko‘rkam maydonning asosiy elementi xususiyatini yo‘qotmoqda. Bunda aynan «Kutubxona» (yoki «Kitob do‘koni») ko‘rkam tarixiy maydonning bosh elementiga aylanmoqda. Hujjatga imzo qo‘ygan soha mutaxassislari – arxitektorlar buni inkor qilishmasa kerak.

 Muhtaram Madaniyat vazirligi olimlari, mutaxassislari, xodimlari. Sizlarni Urganch shahriga taklif qilamiz. Keling, mana shu maydon oldida birga sayr qilaylik, vaziyatni qog‘ozda, loyihada emas, «jonli» ko‘raylik. Loyihasi ma'qullangan «6 metrdan oshmaydigan 1 qavatli» bino tarixiy obidani to‘sadimi yoki yo‘qmi, keyin baho beraylik. Undagi tarixiy muhit, joziba yo‘qoladimi yoki yo‘qmi, xulosa qilaylik.

 Yana bir narsa e'tiborga loyiq: ushbu bino barcha hujjatlarda «Kitob do‘koni» nomi bilan keladi. Jumladan, Urganch shahar hokimligi qarorida ham. Ammo bu loyihada esa u negadir «Kutubxona»ga aylanib qolgan. Vaholanki, tadbirkor faoliyat turini o‘zgartirishi uchun, ya'ni «Kitob do‘koni»ni «Kutubxona»ga aylantirishi uchun hokimlik tomonidan yangi qaror chiqarilishi shart. Bunday hujjat hokimlik tomonidan imzolanmagan.

 Tarixiy obida bilan bog‘liq noxush holatlarga barham berilishi, muammo hal qilinishi mumkinmidi?

 Ha, mumkin edi.

 Urganch shahar hokimligi sobiq hokimning yer ajratish haqidagi qarori bekor qilinishiga erishish maqsadida huquqiy choralarni yetarli darajada amalga oshirmagan, deb hisoblaymiz. Misol uchun, sudlarda tarixiy obida himoyasi uchun jamoatchilik vakillari, turizm sohasi mutaxassislari, soha faxriylari, huquqshunoslar, tajribali advokatlar, deputatlar jalb qilinmadi, kuchli jamoa tuzilmadi. Urganch shahar xalq deputatlari biror marta (!) bu masalani sessiyalarda muhokama qilishmadi, qaror qabul qilishmadi. Sudga borib tarixiy merosni himoya qilishmadi. Tadbirkorni rozi qiladigan, ko‘ndiradigan yechim topilmadi. Natijada, sudlarda yutqazildi. Vaholanki, bu mojaroni huquqiy jihatdan hal qilish uchun 2 yil yetarli muddat edi.

 Tarixiy obida oldidagi yerni tadbirkorga ajratib bergan sobiq hokim, shuningdek, buni ma'qullagan komissiya a'zolari xatti-harakatlari muhokama qilinmadi, huquqiy baho berilmadi. Bu choralar kelajakda shunday noxush holatlarning oldi olinishi uchun muhim edi.

 Ma'muriy sud tadbirkorning arizasini qanoatlantirish haqidagi qarorini qo‘llab-quvvatlab «O‘zbekiston Respublikasida investitsiya muhitini tubdan yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Prezident farmonini asos qilib keltirgan. Unda davlat organining (mansabdor shaxsning) ma'muriy hujjatni bekor qilish yoki o‘zgartirish masalasi, agar u insofli investor va tadbirkorlik sub'yektining qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lsa, sud tartibida ko‘rib chiqilishi, uning saqlab qolinishi jamoat manfaatlariga tahdid solayotgan hollar bundan mustasno ekanligi ko‘rsatilgan.

 Bu qaror faqat investor va tadbirkorning qonuniy manfaatini himoya qilmayapti. E'tibor beraylik, unda «jamoat manfaatlariga tahdid solayotgan holat» ham qayd etilgan.

 Batafsil sharh beradigan bo‘lsak, hokimlik o‘z qarorini bekor qilishi agar u insofli investor yoki tadbirkorning qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lsa, sud tartibida ko‘rib chiqilishi lozim. Ammo agar jamoat (jamiyat, umumxalq) manfaatlariga tahdid solsa, qarorni sudga murojaat qilmagan holda, o‘zi, hech qanday sudsiz bekor qilishi ham mumkin.

 Urganch shahar hokimligining yer ajratishni bekor qilish haqidagi qarori aynan shu toifaga kirar edi. Chunki, xalqning qulay ijtimoiy muhitda yashash huquqi, tarixiy obidalarni asrab-avaylash, kelgusi avlodga yetkazishga qaratilgan xatti-harakatlari – aynan jamoat (jamiyat, umumxalq) manfaatiga kiradi. Ammo sud qonunning bu bandidagi me'yorlarni qo‘llashda umumxalq manfaatini emas, tadbirkor manfaatini hisobga oldi.

Ijtimoiy tarmoqlardagi shov-shuvlar

Ijtimoiy tarmoqlarda masalaning mohiyatini chuqur anglamagan ba'zi blogerlar, hatto davlatga tegishli telekompaniya (!) tomonidan «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» atrofidagi voqealar «hokimlik tomonidan tadbirkor faoliyatiga to‘sqinlik qilish» qabilida tashviqot qilindi.

 Blogerlar-ku mayli, davlat tashkilotining umumxalq manfaati bilan boshqa shaxslar manfaatining farqiga bormasligi kishini ajablantirdi. Xalqning milliardlab puliga faoliyat yuritayotgan tashkilot xalq manfaatiga zid holat ijobiy baholangan ko‘rsatuvni tayyorladi, hokimlikning suddagi mag‘lubiyatini, tadbirkorning g‘alabasini «tantana» qildi. Vaholanki, bu xalq mag‘lubiyati edi. Muhtaram hamkasblar, qachondan beri tadbirkor manfaati umumxalq va davlat manfaatidan ustun bo‘lib qoldi?

Boshqa bir tashkilot, faoliyati bevosita tarixiy obidalar bilan bog‘liq bo‘lgan juda katta idora oldiniga «Doshqinjon bobo ziyoratgohi»ni himoya etib, maqola e'lon qildi. So‘ngra uni o‘chirib tashladi. Bu tashkilot ham davlat budjetidan milliardlab mablag‘ bilan moliyalashtiriladi, tarixiy obidalarni targ‘ib qiladigan tadbirlarga, ularning reklamasiga xalqning millionlab pulini sarflaydi.

 Umumxalq manfaati – hamma narsadan ustun  

 Tadbirkorning aholi gavjum joyda do‘kon qurishga intilishini tushunish mumkin. Ammo u qanday ezgu maqsadlarda qurilish qilmasin, uning manfaati davlatning, xalqning, jamiyatning manfaatidan ustun bo‘lmaydi. Afsuski, so‘nggi paytlarda bu temir me'yorlar unutilmoqda.

 «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» tariximiz timsoli, shahrimiz ko‘rki, ota-bobolarimiz merosi – mana shu jamoatning, jamiyatning manfaati, madaniyatimiz timsoli, xalq boyligi. Tadbirkorning faoliyatiga to‘sqinlik qilinayotgani bahonasida tarixiy obidalar, me'moriy yodgorliklarning oldida qurilish qilishga, uni to‘sib qo‘yishga hech kimga huquq berilmagan. Madaniy meros obektlarini to‘sib qo‘yadigan, ularning ko‘rki, chiroyiga putur yetkazadigan bino va inshootlarning qurilishiga, obida atrofini xunuk holatga kelib qolishiga, o‘ziga xos tarixiy muhit buzilib ketishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Tarixiy obidalarning to‘sib qo‘yilishi, ularning e'tibordan chetda qolishiga, asta-sekin unutilishiga, keyinchalik esa xarobaga aylanib, umuman yo‘qolib ketishiga olib kelishi ham mumkin. Buni tariximizning «qora sahifalari»da o‘qiganmiz, hayotda ham kuzatganmiz.

Afsuski, bu noxush voqeaning rahbarlar, tegishli tashkilot va idoralar tomonidan ijobiy hal qilinishiga, barchani qoniqtiradigan huquqiy yechim topilishiga, sog‘lom aql bilan ish ko‘rilishiga soddalarcha ishongan ekanmiz.

 P.S. Madaniyat vazirligida «Doshqinjon bobo ziyoratgohi» yaqinida qurilish ishlari boshlanishiga qarshi fikr bildirgan mutaxassislar ham bo‘lganini eshitdik. Albatta ular ozchilik edi. Xorazmlik yosh blogerlardan biri vaziyatni chuqur o‘rganib, ziyoratgoh oldidagi qurilish umumxalq manfaatiga zid ekani haqida lavha qildi. Bu maqolani tayyorlash jarayonida ko‘plab xorazmliklar bilan suhbatlashdik, ular fikrlarimizni to‘la qo‘llab-quvvatladilar. Barchangizga tashakkur bildiramiz, sizlar haqiqiy vatanparvar insonsiz, bugungi kunimizning qahramonisiz. Rahmat sizlarga.

 Nurmuhammad Said