Бангладеш Филиппин тактикасини такрорламоқда: уч ҳафтада 130 киши йўқ қилинди

Май ойи охирида Бангладеш ҳукумат кучлари мамлакат бўйлаб гиёҳвандликка қарши курашни бошлаб юборишди: рейдларнинг биринчи ҳафтасида полиция наркотикларни сотишда гумон қилинаётган 50 кишини отди, икки ҳафта ўтиб эса ҳалок бўлганлар сони 130 нафардан ошди.

Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг шафқатсиз ва тушунарсиз тактикаси Филиппиннинг гиёҳванд моддаларга қарши кураш моделини такрорламоқда. Икки мамлакат ҳукумати бу халқ томонидан қўллаб-қувватланаётган мажбурий чора-тадбирлар эканини таъкидлашмоқда, бироқ ҳалок бўлганларнинг оила аъзолари ва ҳуқуқ ҳимоячилари ҳукуматнинг хатти-ҳаракатларида сайловлардан олдинги сиёсий мотивни кўришмоқда.

Уч ҳафтада - 130 киши

Гиёҳвандликка қарши кураш кампаниясининг биринчи ҳафтасидан кейин полиция мамлакат шимолидаги фаол ва мухолифат Амжад Ҳуссайнга қарата ўқ узди. Полицияга кўра, гиёҳванд моддалар билан савдо қилишда гумон қилинаётган Ҳуссайн таслим бўлишдан воз кечган.

"Унга қарши қотиллик, ҳужумлар ва гиёҳванд моддалар билан савдо қилиш бўйича 14 иш қўзғатилган. Аноним хабардан кейин биз унинг уйида Ya ba'нинг катта порциясини аниқладик. Кейинроқ у отишмалар вақтида, унинг ўз бандаси аъзолари ўқ узганида ҳалок бўлди", - деди Нетрокон округида тартиб-интизом учун масъул.

Ya ba (тай тилидан таржима қилинганда "ақлдан оздирувчи гиёҳванд модда") - сўнгги йилларда Бангладешда урф бўлган метамфетамин ва кофеин асосидаги арзон таблетка. Ҳукуматга кўра, мамлакатга ҳар йили 300 миллионгача тақиқланган таблеткалар киради - гиёҳвандликка қарши кураш кампаниясини бошлашга айнан шу омил сабаб бўлган, Бангладеш бош вазири Шайх Ҳасин шундай ташаббус билан чиққанлардан бири.

Рейдларнинг илк 10 кунида полиция гиёҳванд моддалари билан савдо қилиш ва дилерлар билан алоқадорликда гумон қилинган 50 дан зиёд кишини отиб ташлади. Кейинги икки ҳафтада ўлдирилганлар сони 130 кишига кўпайди. Журналистлар билан суҳбатда ҳалок бўлганларнинг қариндошлари ҳукумат хатти-ҳаракатларини тушунмай, уларнинг адолатли эканлигига шубҳа қилишди. Дастлаб гумонланувчилар қўлга олинади, бир неча соат ўтгач эса улар сирли равишда банда билан отишмаларда ҳалок бўлишади.

Кампания доирасидаги рейдларнинг аксариятини полициячилар ва элита махсус кучларидан иборат Тезкор чора кўрувчи батальон ўтказмоқда. Ташкилот фаолияти кенг қамровли бўлиб, у ҳам террорчилар, ҳам гиёҳвандлик, ҳам босқинчиларга қарши курашларни олиб боришади. Идора бир неча марта гумонланувчиларни қийноққа солиш ва ўлдиришда айбланган.

Маҳаллий ҳуқуқ ҳимоячиларнинг сўзларига кўра, актинаркотик кампания мамлакатда "террор" муҳитини ҳосил қилган, зеро полициячилар гумонланувчиларни дуч келган жойида ҳукм қилиш ва қатл қилиш ҳуқуқини қўлга киритишган. Сўнгги икки йилда Филиппинда ҳам худди шундай ҳолатлар кузатилмоқда, яъни гиёҳвандликка қарши кураш мамлакатда очиқ уруш шаклига кирган.

Филиппин йўли

"Уларнинг бари билан ҳисоблашинг", - деди Филиппин президенти Родриго Дутерте 2016 йилда лавозимга киришиши биланоқ. Жиноятчиликка қарши қатъий курашчи гиёҳвандлик билан боғлиқ барча кишиларга қарши уруш эълон қилди. Дастлабки ҳафталарда президентнинг нутқидан илҳомланган полиция томонидан тақиқланган моддаларга алоқадорликда гумон қилинган 2 мингдан ортиқ киши ўлдирилди.

2016 йилда наркобизнесга тахминан алоқадор бўлган 600 минг киши полицияга таслим бўлишга мажбур бўлди. 2018 йил январига келиб кампания доирасида ўлдирилганлар сони 20 мингдан ошди, уларнинг аксариятининг айби ўз исботини топмаган. 22 йил давомида Давао мэри сифатида фаолият юритган Дутерте мамлакатда жиноятчилик даражасининг пасайганини ўзининг асосий ютуғи деб ҳисоблайди. Статистика ҳақиқатда президент томонда, лекин қисман.

2017 йилнинг охирида Филиппин мамлакатдаги жиноятчилик даражасининг 2016 йилга нисбатан 21 фоизга пасайгани ҳақида ҳисобот берган. Бироқ қотилликлар сони бир йил аввалгига қараганда 14 фоизга ошган.

«Одамлар биздан миннатдор»

Бангладешда тахминан 7 миллионга яқин гиёҳванд моддаларга тобеъ кишилар борлиги қайд этилади, шулардан 5 миллиони "Я-ба"ни қабул қилишади. Уни қабул қилувчиларнинг ўртача ёши 15-25 ёшни ташкил қилади. Бундай вазият мамлакат ҳукуматини анчадан бери ташвишга солаётган эди, бироқ ҳукуматнинг реабилитация тизимини яратиш томон қўйган қадамлари аҳамиятсиз эди.

Ғарб мамлакатлари, жумладан АҚШ Бангладеш ҳукуматини антинаркотик кампания билан боғлиқ вазиятни тартибга солишга чақирган. Human Rights Watch ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ташкилоти мамлакат наркотик инқирозни бошдан кечираётгани, бироқ ҳукумат кучларининг бундай усуллари катта муаммоларни келтириб чиқаришини қайд этган. Бугунга келиб Бангладешда гиёҳвандликка алоқадорликда гумон қилинаётганлар сони 17 минг нафарни ташкил қилмоқда.

2018 йилнинг 6 июнида отиб кетилган сиёсатчи Акрамул Ҳақнинг турмуш ўртоғи тўрт телефон суҳбатини халққа эълон қилди. Уларда сиёсатчи дастлаб қизи билан суҳбатлашади, кейин эса унга номаълум кимсалар ҳужум қилишади. Илк икки телефон мулоқотида Авами Лиг партияси аъзоси ҳисобланган сиёсатчи қизига уни губернаторнинг маҳаллий идорасига таклиф қилишгани ҳақида маълум қилади. Учинчисида эркак овозини пастлатиб гапиради ва қизига "шошилинч ишлар бўйича" қандайдир жойга кетиш режаси ҳақида айтади.

Охирги ёзувларда отасининг "бунга менинг алоқам йўқ", деган гаплари эшитилади. Шундан сўнг аудиода узилган ўқ товуши, отасининг инграши ва яна бир ўқ товуши эшитиш мумкин. Кейин номаълум овоз ўқларни йиғишни буюради, узоқдан эса полиция машинасининг сиренаси эшитилади. Аудиоёзувлар жами 14 дақиқа давом этган. Бангладешнинг энг йирик The Daily Star нашри бу хабар билан бўлишган.

Бу аудиоёзувлар катта шов-шувларга олиб келди, чунки расмийлар берган маълумотига кўра, Ҳақни 27 май куни отишма вақтида ўлдиришган, унинг хонадонидан эса икки қурол ва тақиқланган моддалар захирасини топишганди. Полиция марҳумнинг оила аъзоларига сиёсатчи анчадан бери гиёҳванд моддалар билан савдо қилганини айтган. Расмий баёнотга бўлган ишончнинг сўнишига яна бир воқеа сабаб бўлди: аудиоёзувларни тақдим этганидан сўнг The Daily Star сайти Бангладешда ишлашдан тўхтаган, унинг фаолияти 18 соатдан кейин тикланган.

Аудиоёзувлар эълон қилинганидан сўнг ҳукумат гиёҳвандликка қарши кураш кампаниясини қўллаб-қувватлади, лекин ўтмишда хатога йўл қўйилган бўлиши мумкинлигини тан олиб, терговни "саҳналаштирди". Автомобиль транспорти ва кўприклар бўйича вазир Обайдул Квадер операция давомида "бир-икки хато"га йўл қўйилган бўлиши мумкинлиги, бироқ ҳозирча бегуноҳ кишилар жабрланганини таъкидлаш учун эрта эканини қўшимча қилди. Уни бошқа амалдорлар ҳам қўллаб-қувватлашди.

"Одамлар антинаркотик кампания учун биздан миннатдор. Бундай ташаббусни оддий фуқаролар қўллаб-қувватлар экан, операцияни тўхтатиш фикридан йироқмиз", - деди Бангладеш ички ишлар вазири Асадаззаман Хан.