Эртанги кун технологияси – бугун. Супер замонавий 5-авлод иссиқхонасига саёҳат

Таҳликаларга тўлган бу даврда ҳар бир жамият ўз ҳавфсизлигини ўйлаши керак, хусусан озиқ-овқат хавфсизлигини. Икки қадам олдинга қараш вазифага айланяпти. Kun.uz Қозоғистоннинг Ақтўбе шаҳрига сафар уюштириб, иссиқхоналарнинг бешинчи авлоди билан танишди. Юқори технологик комплекс ташқи муҳит таъсиридан айри ҳолда маҳсулот етиштириш имконини беради.

{Yii::t(}

Ўтказиб юбориш 6s

Ўтказиб юбориш

Келажак устимизга бостириб келяпти. Кеча фақат хаёлда бўлган нарсалар бугун кўз ўнгимизда. Дунё шиддат билан ўзгариб боряпти ва ортда қолиб кетаётганларга ҳавас қилиб бўлмайди. Улар эртага ўзгаларга қарам бўлади. Шу учун ҳам ҳар бир жамият эсини йиғиб олиши ва ривожланиши керак.

Биз Ўзбекистондаги иссиқхоналар билан боғлиқ вазиятни кўрсатган эдик. Ҳукумат ҳозир вазиятни яхшилашга уриняпти. Биз эса иссиқхоналар мавзусини давом эттирамиз. Иқлим ўзгариши, сув танқислиги, геосиёсий нотинчлик. Бундай вазиятда ҳар бир халқ эртасини ўйлаши керак, хусусан, озиқ-овқат хавфсизлигини. Бугун сизга иссиқхоналарнинг бешинчи авлодини кўрсатамиз. Биз Қозоғистоннинг Ақтўбесидамиз.

Иссиқхоналар эволюцияси оддийгина конструкциялардан бошланиб, юқори технологик, автоматлашган комплексларга айланиб боряпти.

Юқори ҳосилдорлик ва саноат миқёси

10 гектар майдонда бешинчи авлод иссиқхонаси жойлашган бўлиб, йиллик умумий ҳосили 8500 тоннани ташкил этади. Бу бир гектардан ўртача 850 тонна маҳсулот деганидир. Иссиқхона ҳар бири беш гектардан иборат иккита блокка ажратилган ва ҳар бир блокда ўзига хос шароитлар яратилган.

Битта блокнинг ўзидан тўққиз ой давомида ҳар икки кунда 22 тонна маҳсулот олинади. Бундай йирик ҳажмдаги барқарор ишлаб чиқариш тадбиркорга бозор шароитларини ўзи белгилаш имконини беради.

“Агар сиз бир теримда битта юк машинасини тўлдирадиган ҳажмда маҳсулот сота олсангиз, демак, нархни ҳам сиз белгилайсиз, воситачилар эмас. Бу эса сизга Россия ёки бошқа давлатлар супермаркетлари билан тўғридан-тўғри ишлаш имконини беради”, — дея таъкидлайди “KUBO GROUP” компаниясининг сотув менежери Ботир Солиев. Бу саноат даражасидаги ёндашув бўлиб, лойиҳа камида 10 йиллик истиқболни, жумладан, энергия ва бошқа ресурслар нархларининг ўзгаришини ҳам ҳисобга олган ҳолда тузилади.

Ultra-Clima: энергия ва ресурс тежаш технологияси

Бешинчи авлод иссиқхоналарининг энг асосий афзалликларидан бири — энергия тежамкорлигидир. Оддий шишали тўртинчи авлод иссиқхоналарига нисбатан бу ерда 30% гача энергия, яъни табиий газ тежалади. Бунга бир нечта омиллар орқали эришилади: энергия тежовчи пардалар, сунъий ёритиш тизимларидан ажраладиган иссиқликни қайта ишлатиш ва ҳавони иссиқхона ичида доимий айлантириб туриш. Ушбу технология Ultra-Clima деб аталади ва у деярли тўлиқ ёпиқ тизимдир.

“Умуман олганда, Ultra-Clima иссиқхоналари қуруқ иқлим шароитида жуда самарали ишлайди. Масалан, Ақтўбеда ҳаво қуруқ, намлик паст. Бундай шароитда бешинчи авлод технологияси ўзини бемалол совута олади”, — дейди компания бошқарув менежери Стевен Вееркамп.

Тизим ёпиқ бўлгани учун иситилган ҳаво ташқарига чиқиб кетмайди, аксинча, вентиляторлар ёрдамида махсус зонага йўналтирилиб, у ердан иситиш тизимига қайтарилади. Бу, ўз навбатида, сув ва минерал ўғитларни ҳам 40% гача тежаш имконини беради.

Илғор агротехника ва иқлим назорати

Ички муҳит тўлиқ компьютер орқали бошқарилади. Ҳарорат, намлик, ҳаво таркиби ва карбонат ангидрид миқдори доимий кузатувда бўлади. Қиш мавсумида, кунлар қисқа бўлганда, ўсимликлар учун қўшимча ёритиш тизими ишга туширилади.

Бу помидорнинг биологик талабларидан келиб чиқади. “Бу помидорлар биологик жиҳатдан 18 соат ўсади ва фақат 6 соат “ухлайди”. Қишда эса бизда кун атиги 8 соат. Демак, биз яна 10 соатни сунъий ёруғлик билан таъминлашимиз керак”, — деб тушунтиради мутахассис. Чанглатиш жараёни учун эса махсус арилардан фойдаланилади.

Бу арилар сунъий ёруғлик остида ҳам ўз вазифасини бажара оладиган селекция қилинган турлар бўлиб, Нидерландия ва Туркиядан келтирилади.

Экинлар тупроқда эмас, балки базалт тошидан тайёрланган махсус субстратда ўстирилади. Ушбу субстратда ҳеч қандай биологик элемент бўлмагани учун у зараркунандалардан холи бўлади ва барча озуқа тўғридан-тўғри ўсимлик илдизига етказилади.

Ҳосилдорлик ва бозор стратегияси

Иссиқхона мажмуасида помидорнинг бир нечта навлари, бодринг, салат барги, шунингдек, атиргул ва қулупнай етиштириш имконияти мавжуд. Маҳсулотлар махсус сервис зонасида қадоқланиб, экспортга тайёрланади. Ҳосил мўл бўлган мавсумда кунига 60 минг килограммгача маҳсулот терилади.

“Биз экспорт қилувчи компаниямиз ва Россия чегарасига яқин жойлашганмиз. Ўртача ҳисобда маҳсулотимизнинг 60–80 фоизини экспорт қиламиз, қолганини эса Қозоғистон ички бозорида сотамиз”, — дея таъкидлади компания вакили.

Ёпиқ тизим туфайли ичкарида сунъий босим ҳосил қилинади, бу эса зараркунандаларнинг киришига тўсқинлик қилиб, самарали биохавфсизликни таъминлайди.

Сув қудуқлардан олиниб, тескари осмос тизимидан ўтказилади, ўғитлар билан аралаштирилади ва томчилатиб суғориш орқали ўсимликларга етказилади. Дренаж суви эса қайта тозаланиб, стерилланади ва яна ишлатилади — бу сув ҳамда ўғит тежалишини таъминлайди.

Ушбу бешинчи авлод иссиқхоналари қишлоқ хўжалигида инқилобий ўзгаришлар ясаётганининг яққол далилидир. Улар ресурсларни тежаш, ҳосилдорликни кескин ошириш ва йил давомида барқарор, сифатли маҳсулот етиштириш имконини беради. Иқлим ўзгариши ва сув танқислиги каби глобал муаммолар кучайиб бораётган бир пайтда, бу каби технологиялар нафақат бизнес учун, балки мамлакатларнинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш учун ҳам ҳаётий аҳамиятга эга. Келажакда бундай технологияларни кенг жорий этиш аграр соҳани тубдан ўзгартириб, унинг самарадорлигини янги босқичга олиб чиқиши шубҳасиз.

Замонавий иссиқхоналарнинг технологик устунликлари

Иссиқхоналар очиқ далага нисбатан анча кам сув сарфлайди, бу эса иқлими қуруқ ва сув ресурслари чекланган ҳудудлар учун идеал ечимдир. Айниқса, Ultra-Clima каби бешинчи авлод тизимлари технологик назорат орқали ўсимликлар учун оптимал шароит яратишга қодир. Бу тизим минтақанинг иссиқ ёзи ва совуқ қишига мукаммал мослашади. Компьютерлаштирилган тизим ҳарорат, ёруғлик, сув, намлик ва ўғитлар каби кўплаб параметрларни бошқаради. “Биз бошқарадиган параметрлар жуда кўп: ҳарорат, ёруғлик, сув миқдори, намлик, сувдаги ўғитлар концентрацияси ва ҳоказо. Биз буларнинг барчасини назорат қилиб, ўсимликлар учун энг қулай муҳитни яратамиз”, — дея таъкидлайди компания агрономи Жейҳун Жиҳан.

Бундай даражадаги назорат ресурслардан унумли фойдаланишга ва катта иқтисодий тежамкорликка олиб келади. Иссиқхона қанчалик ёпиқ бўлса, назорат шунчалик кучли бўлади ва барча жараёнларни ҳатто телефон орқали ҳам кузатиб бориш мумкин. Бундан ташқари, махсус ускуналар ёрдамида иссиқхона томлари ультрабинафша нурларнинг тўсиқсиз кириши учун мунтазам ювиб турилади, иссиқ ҳавода эса инфрақизил нурлардан ҳимояланиш учун махсус кукун сепилади.

Бозор динамикаси ва стратегик ёндашув

Юқори технологиялар асосида етиштирилган маҳсулотларга бозор талаби доимо юқори. Марказий Осиё ва Россия бозорларида сифатли маҳсулотни сотишда деярли муаммо йўқ. “Агар сизнинг маҳсулотингиз юқори технологик иссиқхонада етиштирилган бўлса, Марказий Осиё ёки Россия бозорида уни сотиш билан боғлиқ ҳеч қандай қийинчилик бўлмайди”, — дейди соҳа вакили. Қозоғистондаги тадбиркорлар премиум маҳсулот етиштириб, тўғридан-тўғри супермаркетлар билан ишлаш орқали бозор рақобатида ўз ўринларини мустаҳкамламоқда.

Аксинча, Ўзбекистон ва Туркманистон каби давлатлар арзон сегментда рақобатлашишга мажбур бўлмоқда. Туркманистон арзон газ ва ишчи кучи ҳисобига фаолият юритаётган бўлса-да, бу стратегия узоқ муддатда барқарор эмас. Маълумотларга кўра, Россия супермаркетлари кимёвий моддалар кўп ишлатилгани ва сақлаш муддати қисқа бўлгани учун Туркманистон помидори ва Эрон бодрингини харид қилишдан воз кечмоқда. Шу боис, Ўзбекистон учун қайси сегментда фаолият юритишни — арзон оммавий маҳсулотми ёки юқори сифатли, экологик тоза маҳсулотми — аниқ белгилаб олиш муҳим стратегик вазифадир.

Қозоғистон ва Ўзбекистон: инвестицион муҳитнинг қиёсий таҳлили

Инвестицион муҳит нуқтаи назаридан Қозоғистон ва Ўзбекистон ўртасида сезиларли фарқлар мавжуд. Қозоғистонда юқори технологик иссиқхона қуриш учун давлат томонидан кенг кўламли имтиёзлар тақдим этилади. “Қозоғистонда, агар сиз энергия тежамкор, қўшимча ёритиш тизимларига эга юқори технологик иссиқхона қурадиган бўлсангиз, давлат сизга йиллик 6 фоиз ставкада 10 йил муддатга кредит ажратади”, — дейди Ботир Солиев. Бундан ташқари, давлат инвестициянинг 25 фоизини субсидия сифатида қайтариб беради, дори-дармон ва уруғлар учун ҳам алоҳида субсидиялар мавжуд. Энг муҳими, давлат лойиҳа ҳудудига газ, электр энергияси, ҳатто Wi-Fi ва асфальт йўлгача бўлган инфратузилмани олиб келиш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Ўзбекистонда эса газ ва электр энергиясининг барқарорлиги асосий муаммо бўлиб қолмоқда. Ваҳоланки, Ўзбекистоннинг мўътадил қиши юқори технологиялар учун янада кўпроқ самара бериши ва газни катта ҳажмда тежаш имконини яратиши мумкин. Инвестицион шароитлар эса ҳозирча Қозоғистондагидан фарқ қилади. Ўзбекистонда ҳам, масалан, Хоразм вилоятида бешинчи авлод иссиқхонаси мавжуд, аммо соҳани кенг миқёсда ривожлантириш учун тизимли ва стратегик ёндашув зарур.

Нидерландия модели ва соҳа истиқболи

Иссиқхона технологиялари соҳасида Нидерландия (Голландия) ҳақли равишда жаҳон етакчиси ҳисобланади. Бунинг асосий сабаби мамлакатнинг боғдорчиликдаги узоқ йиллик тарихи ва тўпланган улкан илмий салоҳиятидир. Ҳукумат, аҳоли ва компаниялар ўртасидаги самарали ҳамкорлик илмий тадқиқотларни ривожлантиришга ва технологияни мисли кўрилмаган даражага олиб чиқишга ёрдам берган. Бу билимлар нафақат мамлакат ичида қўлланади, балки бутун дунё деҳқонлари билан ҳам фаол баҳам кўрилади.

Яқин келажакда барча иссиқхоналар бешинчи авлод технологияларига ўтиши муқаррар. Бу технологиялар ташқи об-ҳаво шароитидан қатъи назар, ичкарида оптимал иқлимни таъминлайди. “Ҳа, иссиқхоналарнинг келажаги бешинчи авлод технологиялари билан боғлиқ. Ташқарида қандай ҳарорат бўлишидан қатъи назар, иссиқхона ичида оптимал иқлим яратилади, натижада кўчатлар соғлом ва “бахтли” бўлади”, — дея таъкидлайди голландиялик мутахассис. Бу эса юқори сифат ва ҳосилдорликка эришишнинг асосий омилидир.

Хулоса қилиб айтганда, бешинчи авлод иссиқхоналари аграр соҳанинг келажагини ифодалайди. Технологик тараққиёт, сув ва энергия тежаш имкониятлари ҳамда барқарор ҳосилдорлик бу тизимларни ажралмас воситага айлантирмоқда. Ўзбекистон учун Қозоғистон тажрибасини ўрганиш, инвестицион муҳитни яхшилаш ва аниқ бозор сегментини танлаш орқали ушбу соҳада рақобатбардошликка эришиш мумкин. Ислоҳотларнинг муваффақияти фақат илмга, мутахассислар фикрига ва пухта ўйланган стратегияга асосл аниши лозим. Илмга таянилмаган ҳар қандай ҳаракат самарасиз бўлиб, келажак учун ноаниқликларни юзага келтиради.

Муаллиф – Шокир Шарипов,

Тасвир устаси – Отахон Юсупов