Телеграфдан квант компютерларигача: 7 гигантнинг эволюцияси

Сўнгги 150 йилда бу компаниялар саноат инқилоблари, жаҳон урушлари ва катта технологик бурилишларни бошдан кечириб, ўзини янгилаб келди. Улар телеграф симларидан — оптик толага, қоғоз фабрикаларидан — 5G тармоқларига, перфокарталардан эса — квант компютерларигача бўлган йўлни босиб ўтди. Бу инновация амалда қандай юз беришини очиб беради.

Қуйида ҳали ҳам фаолият юритаётган энг қадимги 7 технологик компания келтирилади.

BT Group

BT тарихи 1846 йилда Буюк Британияда биринчи оммавий телеграф тармоғини қуриш учун ташкил этилган Electric Telegraph Company'дан бошланади. Шу сабаб BT алоқа соҳасидаги энг қадимги компаниялардан бири ҳисобланади. Кейинги аср давомида телеграф тизими General Post Office билан бирлашган, кейин эса қайта ташкил этилиб, British Telecom ва ҳозирги BT Group'га айланган.

XX–XXI асрларда BT стационар телефон алоқасидан кенг полосали интернет, мобил алоқа, корпоратив тармоқлар ва киберхавфсизликка ўтди. Бугун компания Буюк Британияда мис ва оптик толали тармоқларнинг катта қисмини бошқарадиган Openreach бўлинмасига эга. BT эволюцияси — телеграф устунларидан тортиб, йирик оптик инфратузилма лойиҳаларини бошқаришгача алоқа технологиялари тарихини акс эттиради.

Siemens

Siemens 1847 йил октябрда Берлинда Вернер фон Сименс ва унинг ҳамкори Иоганн Георг Халске томонидан электр телеграфларини қуриш ва эксплуатация қилиш учун Telegraphen-Bauanstalt von Siemens & Halske номи билан ташкил этилган. Узоқ масофали телеграфия ва электротехникадаги илк муваффақиятлар компания фаолиятини тезда Европа бўйлаб кенгайтирган. Саноатлашув даврида Siemens генераторлар, тортиш ускуналари ва саноат техникаси ишлаб чиқаришга ўтди.

Қарийб икки аср давомида компания тиббий визуализация, автоматлаштириш, темирйўл тизимлари ва энергетика технологияларигача кенгайди. Бугун Siemens электрлаштириш ва рақамлаштириш кесишмасида турибди: XIX аср телеграф ишлаб чиқарувчисидан XXI аср муҳандислик-дастурий гуруҳига айланиб, Industry 4.0 ва тиббий диагностика лойиҳаларида фаол иштирок этмоқда.

Corning

Corning 1851 йилда Массачусетсда кичик шишасозлик устахонаси сифатида бошланган ва тез орада Ню-Йорк штатининг Корнинг шаҳрига кўчиб, аниқ (прецизион) шиша ишлаб чиқарувчи сифатида ном қозонган. Ўн йиллар давомида компания лампалар ва электр лампочкалари учун шиша ишлаб чиқарган, XX асрда эса иссиққа чидамли Pyrex шишасини ҳамда юқори аниқликдаги оптика (жумладан телескоп ойнаси)ни яратган.

XX аср охири — XXI аср бошида Corning замонавий технологиялар учун жуда муҳим бўлган махсус материалларга эътиборни қаратди: юқори тезликдаги тармоқлар учун ўта тоза оптик тола ва экранлар учун кимёвий мустаҳкамланган Gorilla Glass. Gorilla Glass’нинг “унутилган” технологиядан смартфонлар учун асосий компонентга айланиши Apple билан ҳамкорлик орқали рўй берган. Бугун Corning лаборатория идишларидан тортиб смартфон дисплейларигача, глобал интернет трафигини ташийдиган оптик тола “ядролари”гача материаллар ишлаб чиқаради.

Nokia

Nokia телефон бренди бўлса-да, аввалига целлюлоза-қоғоз корхонаси сифатида бошланган. 1865 йилда кон муҳандиси Фредрик Идестам Финландия жанубида ёғоч массасини қайта ишлаш заводини очган, кейинроқ эса Нокианвирта дарёси бўйида иккинчи заводни ташкил этган — айнан шу жой компанияга ном берган.

XX асрда Nokia фин резина ва кабел маҳсулотлари ишлаб чиқарувчилари билан бирлашиб, бизнесини кенгайтирган: шиналар, резина пойабзал ва электр кабеллари ҳам маҳсулот қаторида бўлган. Кейинчалик компания телекоммуникацияга ихтисослашиб, 1990-йилларда мобил телефонлар ишлаб чиқаришда дунё етакчисига айланди.

Бугун Nokia тармоқ инфратузилмаси, дастурий таъминот ва технология лицензиялаш билан шуғулланади. Компания 5G тармоқларини жорий этишда муҳим ўрин тутади ва катта патент портфелига эга. 150 йиллигини нишонлар экан, Nokia ўзгаришлар тарихи — целлюлоза ва резинадан тортиб, мобил алоқа ва тармоқ технологияларигача доимий трансформация намунаси эканини таъкидлаган.

AT&T

AT&T тарихи Александр Грэм Белл 1876 йилда телефонни ихтиро қилиши ва уни тижоратлаштириш учун биринчи Bell компаниялари ташкил этилишига бориб тақалади. 1885 йилда бутун АҚШ бўйлаб шаҳарлараро телефон линияларини қуриш ва ишлатиш мақсадида American Telephone & Telegraph (AT&T) тузилган. Тез орада у АҚШ алоқа тараққиётини белгилаб берган Bell тизимининг марказий бўғинига айланган.

XX асрнинг катта қисмида AT&T тартибга солинадиган монополия сифатида ишлаб, америкаликларнинг мулоқот услубини шакллантирган — овоз алоқасидан то маълумот узатишгача. Унинг илмий бўлинмаси Bell Labs саноат лабораториялари тарихида энг нуфузлилардан бири бўлиб, транзистор, ахборот назарияси ва ҳисоблаш ҳамда тармоқлар соҳасидаги асосий ютуқларни берган.

Бу давр 1984 йилда АҚШ регуляторлари рақобатни кучайтириш учун Bell тизимини бўлиб юборгани билан якунланган. AT&T парчаланишдан кейин ҳам қатор қўшилишлар орқали позициясини тиклаб, бугун симсиз алоқа, кенг полосали интернет ва корпоратив коммуникациялар бўйича йирик операторлардан бири бўлиб қолмоқда.

General Electric

General Electric (GE) тарихи Томас Эдисоннинг 1870-йиллар охиридаги электр техникаси лойиҳаларидан бошланади. Компания ҳозирги кўринишида 1892 йилда Edison General Electric ва унинг рақиби Thomson-Houston қўшилиши натижасида ташкил топган.

XX асрда GE Америка саноат ихтирочилиги ва оммавий ишлаб чиқариш рамзига айланди: генераторлар ва лампочкалардан тортиб, реактив двигателлар, тиббий визуализация ва илк ҳисоблаш тизимларигача. Кейинги ўн йилликларда компания йирик реструктуризация ва бўлинмаларни ажратиш жараёнларини ўтказган бўлса-да, унинг таъсири ҳали ҳам маиший техника, авиация ва энергетика технологияларида сезилади.

GE Dow Jones Industrial Average индексига киритилган дастлабки 12 компаниядан бири бўлган ва ўн йиллар давомида бошқарув амалиётлари ҳамда саноат илмий-тадқиқот ишлари учун “полигон” вазифасини ўтаган.

IBM

IBM 1911 йилда Computing-Tabulating-Recording Company (CTR) номи билан — перфокарт табуляторлари, тарози ва иш вақти ҳисоблагичларини ишлаб чиқарувчи компаниялар бирлашмаси сифатида ташкил этилган. 1924 йилда у International Business Machines номини олган. XX асрнинг катта қисмида IBM корпоратив ҳисоблашда етакчи бўлиб, давлат идоралари, банклар ва йирик бизнес ишлатган мэйнфреймлар ҳамда стандартлашган перфокарт тизимларини таклиф қилган.

Кейинчалик IBM серверлар, middleware дастурий таъминоти ва IT-хизматларга ўтди, сўнгги йилларда эса сунъий интеллект ва квант тадқиқотларига йўналди. 2011 йилда IBM’нинг Watson тизими Jeopardy! телешоусида чемпионларни енгиб, компаниянинг СИ томон бурилишини рамзий тарзда кўрсатган. Бугун IBM квант ҳисоблашга сармоя киритиб, перфокарт машиналаридан бошланган йўлини давом эттирмоқда.