Украина ва Эрондаги урушлар: ўхшашлик ва тафовутлар

Бугун глобал ахборот майдонида кун тартибини урушлар белгилаб беряпти. Энг йирик икки уруш – дунё ҳамжамияти диққат марказида.

2022 йил февралида Россия Федерацияси Украинага бостириб кирди. Бир қанча Ғарб давлатлари разведка хизматларининг огоҳлантиришига қарамасдан, Россиянинг Украинага бостириб киришига ҳатто президент Зеленский ҳам ишонмаган эди. Мана, орадан тўрт йилдан ошиб, бешинчи йил кетмоқдаки, Россия Украинани босиб ололмади. Аксинча, РФнинг ўзи ўзини мудофаа қилаётган давлатга айланди: Украина бу урушни Россия ҳудудига, унинг нефт ва стратегик ҳарбий объектлари соҳасига ҳам олиб киришга муваффақ бўлди.

2026 йилнинг февралида АҚШ ва Исроил биргаликда кутилмаганда Эронга қақшатқич ҳужумлар қилди, Эрон олий раҳбариятини ҳамда кўплаб сиёсатчилар ва ҳарбий қумондонларни ўлдирди. Трамп ва Нетаняҳу умид қилган эдики, Эрон олий раҳбариятининг ўлдирилиши Эронда сиёсий ўзгаришларни бошлаб беради. Бироқ бундай бўлиб чиқмади. Эрон сиёсий тизими йиқилмади, аксинча, ўз легитимлигини мустаҳкамлагани маълум бўлди.

Россия Украинага ўзининг империячилик лойиҳаларини амалга ошириш мақсадида бостириб кирди. Худди шундай, АҚШ ҳам Эронга ўзининг гегемонлигини кўрсатиб қўйиш учун, Яқин Шарқда америкача тартиботни кучайтириш мақсадида уруш бошлади. Яъни бу иккала урушнинг ҳам замирида – империячилик кайфияти, империячилик лойиҳалари туради.

Иккала уруш ҳам халқаро ҳуқуққа кўра, РФ ва АҚШ ички қонунларига кўра, ноқонуний, нолегитим уруш ҳисобланади. Чунки на Россия Федерацияси, ва на АҚШ Украина ёки Эронга уруш қилиш учун БМТ Хавфсизлик Кенгашининг розилигини олишга мутлақ ҳаракат ҳам қилмади, ўз миллий парламентларидан розилик олмади. Иккала уруш ҳам кутилмаганда, бутун дунёни алдаган ҳолда, “биз ҳеч қандай уруш қилиш ниятида эмасмиз” деган манипуляция ва ёлғонлар фонида бошланди.

Иккала урушда ҳам босқинчи томон, яъни Россия Федерацияси ва АҚШ Украина ва Эронда қисқа муддатли ва ўта муваффақиятли ҳарбий операция ўтказиш ниятида эди. Путин Украинани 3–5 кунда эгаллаб олишни кўзлаганди. Трамп ҳам Эронда қисқа вақт ичида режимни ўзгартириш режасида эди.

Путин ва Трампни бирлаштирадиган яна бир омил – уларнинг иккиси ҳам катта урушни бошлашдан олдин кичик муваффақиятли ҳарбий амалиётдан руҳланган эди.

Владимир Путин учун бу – 2014 йилги Қрим операцияси. Маълумки, 2014 йилда РФ Қрим яриморолини икки кун ичида махсус операция орқали Украинадан тортиб олишга эришганди. Бу, табийки, “Украина – ўта заиф давлат” деган тасаввурларни кучайтиради.

Худди шундай, Трампнинг ҳам “Қрими” мавжуд, бу – 2025 йил охирида ўғирланган Венесуэла президенти Мадуро. Мадуронинг саноқли соатлар ичида ўғирлаб кетилиши Трампни руҳлантиргани аниқ. Шундан сўнг Трамп ва Нетаняҳу “иккинчи Мадуро операцияси” дея, Эронда режим ўзгаришини режа қилишганига шубҳа йўқ.

Натижада, бугун Путин Украина урушини қандай қилиб ёруғ юз билан тугатишни билмайди. Трамп ҳам Эронга қарши урушда ёруғ юз билан вазиятдан чиқиш йўлини изламоқда.

Украина Россияга қарши урушда руҳи синмади, аксинча “Россия – дунёнинг иккинчи ҳарбий қудрати” деган афсона йўқ бўлди. Эронга қарши урушни бошлаб қўйган Трамп ҳам АҚШнинг глобал қудрати тўғрисидаги тасаввурлар ўзгара бошлаганидан, Америка қудрати чекланган экани кўриниб қолганидан жиддий ташвишда.

Минтақавий ёки глобал империячиликка қарши курашаётган, ўзининг субъектлигини, мустақиллигини ва ҳудудий яхлитлигини сақлаб қолиш борасида уруш олиб бораётган Украина ва Эрон ўртасидаги тафовутлар нимада? Асосий тафовут – бу уларнинг геосиёсий ориентирида.

Украина – Ғарб клубига аъзо бўлиш учун ҳаракат қилаётган давлат. У Европа Иттифоқига ва НАТОга қўшилишни орзу қилади. Эрон эса – муқобил команданинг вакили. Эронда 1979 йилда Ислом инқилоби юз бергач, расмий Теҳрон АҚШ билан алоқаларни узди. Бугун Эрон АҚШдан мустақил бўлган ёки қарши бўлган Глобал Жануб командаси вакили ҳисобланади.

Бу икки уруш дунёда қудратларнинг чегаралари борасидаги, урушларнинг янги кўриниши ҳақидаги, ички бирлик ёки жипслик нақадар муҳимлигини кўрсатувчи муҳим ходисалар бўлди.

Глобаллашган даврда, ахборот даврида қудратли давлатлар ўтмишдаги каби билганини қила олмаслиги маълум бўлмоқда.

Айниқса, агар давлат ва жамият бирлашиб, жипслик шакллантира олса, ташқи таҳдидларни енгиш ва мустақилликни сақлаб қолиш имконли экани яққол кўринмоқда.