Зеленскийнинг мактуби: дипломатик қадамми ёки стратегик зарбами?

Россия–Украина уруши бешинчи йилга кирар экан, фронт ортида дипломатик ва ахборот кураши ҳам тобора кескинлашмоқда. Володимир Зеленский Россия раҳбарига мактуб йўллаб, уни музокараларга чорлади. Сиёсатшуносларга кўра, бу мурожаат оддий дипломатик қадам эмас, балки пухта ўйланган стратегик сигнал сифатида баҳоланмоқда. Унда урушнинг бориши, томонлар йўқотишлари ҳамда масъулият масаласи очиқ тарзда кун тартибига қўйилган.

Нега Зеленский Россия раҳбарияти айни вазиятда рози бўлмаслигини билатуриб мактуб йўллади?

Шуҳрат Расул: Ҳозирги шароитда Россия ва Украина ўртасида урушнинг йўналишини тубдан ўзгартирадиган жиддий силжиш бўлишига кўпчилик ишонмаётган эди. Шундай экан, Зеленскийнинг бу ташаббуси стратегик ҳисоб-китоб асосида амалга оширилган, дейиш мумкин. Менимча, ушбу қадамнинг асосий мақсади — халқаро легитимликни мустаҳкамлаш. Айниқса, Зеленский учун Доналд Трампнинг позицияси муҳим аҳамиятга эга. Трамп ҳокимиятга келганидан буён Украина томони мунтазам равишда ташаббусни ўз қўлига олишга уринмоқда.

Бу орқали улар ўзини тинчликка тайёр томон сифатида кўрсатиб, “музокарага очиқмиз, бироқ қарор Россия қўлида” деган сигнални халқаро ҳамжамиятга етказишга ҳаракат қилмоқда. Зеленскийнинг мактуби ҳам айнан шу мақсадга хизмат қилган кўринади. Натижада у глобал жамоатчилик кўз ўнгида тинчлик тарафдори, музокараларга тайёр лидер сифатида намоён бўлди.

Владимир Путин эса ўз жавоби билан, маълум маънода, Украинага керакли нарративани мустаҳкамлаб берди — яъни Россия музокарага тайёр эмас, деган тасаввур кучайди. Шу нуқтаи назардан қараганда, Украина ўз стратегик мақсадига эришди. Бу эса Россия сиёсий элитаси бундай ахборотий ва дипломатик босимларни етарлича ҳисобга олмаяптими, деган саволни ўртага ташлайди.

Абдували Сойибназаров: Мазкур мактубни икки йўналишда талқин қилиш мумкин: бир томондан у музокара ва тинчликка чорлов сифатида кўринади, иккинчи томондан эса Владимир Путинни сиёсий жиҳатдан босим остига олиш, ҳатто маълум даражада обрўсизлантиришга қаратилгандек таассурот уйғотади. Агар Зеленский фақат самимий музокара ташаббуси билан чиққанида, эҳтимол бу очиқ хат шаклида бўлмас эди.

Чунки у Владимир Путиннинг ҳозирги шароитда у билан бевосита музокарага киришмаслигини яхши билади. Шунинг учун бу ерда асосий урғу музокарадан кўра, Путиннинг халқаро майдондаги имижига таъсир ўтказишга қаратилгандек кўринади.

Айниқса, ҳозир АҚШ президенти Доналд Трампнинг томонларни музокара столига олиб келиш ҳаракатлари кузатилаётган бир пайтда, бу хат орқали Зеленский ўз позициясини мустаҳкамлашга уринмоқда.

У гўё “Украина музокараларга тайёр, аммо Россия бунга рози эмас” деган сигнални Трамп ва Ғарб жамоатчилигига етказмоқчи. Бундан ташқари, бу мурожаат Ғарб аудиториясига ҳам қаратилган. Унда Украина ўзини тинчлик тарафдори сифатида кўрсатиб, Россияни эса урушни давом эттираётган томон сифатида талқин қилишга ҳаракат бор. Шу орқали Зеленский халқаро қўллаб-қувватловни сақлаб қолиш ва кучайтиришни мақсад қилган бўлиши мумкин.

Айни пайтда Украина ички ва фронтдаги мураккаб вазиятни ҳам инкор этиб бўлмайди.

Камолиддин Раббимов: Зеленский жуда кучли ва пухта ўйланган мактуб ёзган. Менимча, бу хат устида Киевдаги энг тажрибали экспертлар ишлаган. Албатта, Зеленскийнинг ўзи ҳам коммуникация ва нутқ қуришда маълум тажрибага эга, бироқ бу даражадаги сиёсий матн ортида профессионал жамоа тургани сезилади. Хат мазмунига эътибор қаратадиган бўлсак, унда бир нечта асосий тезислар илгари сурилади.

Аввало, уруш бешинчи йилга киргани, Россия эса дастлаб Украинани қисқа муддатда эгаллашни режалаштирган бўлса-да, бунга эриша олмагани таъкидланади. Ҳатто 2026 йил охиригача ҳам стратегик мақсадлар, жумладан Днепр йўналиши бўйича натижага эришиш қийинлиги қайд этилади. Шунингдек, инсоний йўқотишлар масаласи ҳам қайд этилган.

Украина йўқотишларга дуч келаётган бўлса-да, Россия томони бундан бир неча баравар кўпроқ талафот кўраётгани урғуланади. Хатда Россия иқтисодиёти босим остида экани, давлат тизими эса жиддий синовларга дуч келаётгани ҳақида ҳам фикр билдирилади. Бундан ташқари, уруш оқибатлари Россиянинг ўз ҳудудида ҳам сезилаётгани таъкидланади. Хусусан, 9 майдаги ҳарбий парад, Санкт-Петербург форуми атрофидаги беқарорлик мисол сифатида келтирилади. Шу орқали “Россия ҳудудида ҳам энди тўлиқ хавфсиз ҳудуд йўқ” деган ғоя илгари сурилади.

Мактубда дипломатик чақириқ ҳам мавжуд. Агар истак бўлса, музокаралар Туркия, Швейцария ёки бошқа нейтрал ҳудудларда ўтказилиши мумкинлиги айтилади. Бу билан Зеленский ўзини музокараларга тайёр томон сифатида кўрсатади ва масъулиятни Россия зиммасига юклайди.

Хатнинг яна бир муҳим жиҳати — Россия раҳбариятининг легитимлигига шубҳа уйғотиш ва унинг халқаро майдондаги позициясини заифлаштиришга уринишдир.

Шу билан бирга, Украина ўз муаммоларини инкор этмайди, бироқ Россия муаммолари янада чуқурроқ экани таъкидланади. Йўқотишлар кўпроқ, иттифоқчилар камайган, ҳатто Шимолий Корея каби давлатлардан ёрдам сўраш ҳолатлари тилга олинади. Путиннинг кейинги чиқишлари ҳам бу нарративани кучайтириб берди.

Хусусан, Санкт-Петербург форумидаги жавоблари олдиндан пухта тайёрланмагани, ҳиссиётга берилган ҳолда билдирилгани сезилди. Натижада бу чиқишлар Киев кутган ахборотий эффектни берди — Россия томони асабийлашаётганини ва аниқ стратегик жавоб бера олмаётганини кўрсатди. Умуман олганда, ушбу мактуб бир нечта мақсадга хизмат қилди.

Яъни, Зеленский ўзини музокараларга тайёр лидер сифатида намоён этди, Россия раҳбариятининг позициясини заифлаштиришга уринди ва халқаро аудитория олдида Украинага нисбатан мавжуд эътирозларни олдиндан ҳисобга олиб, уларга жавоб беришга ҳаракат қилди. Шу жиҳатдан қараганда, бу хат стратегик ва коммуникатив нуқтаи назардан кучли ишланган деб баҳолаш мумкин.

Суҳбатни YouTube’даги “Geosiyosatkunuz” каналида тўлиқ томоша қилишингиз мумкин.