WSJ: Хитой армиясининг энг юқори мартабали генерали АҚШга ядровий сирларни сиздиришда айбланмоқда

Хитойнинг энг юқори мартабали генерали Чжан Юся мамлакатнинг ядровий қурол дастури ҳақидаги маълумотларни АҚШга сиздирганликда айбланмоқда. Бу ҳақда юқори даражадаги ёпиқ брифинг билан таниш бўлган манбасига таяниб Wall Street Journal нашри маълумот берди.

Мазкур брифинг 24 январь куни эрталаб ҳарбийларнинг энг юқори лавозимли амалдорлари иштирокида ўтказилган. Ундан сал олдин Хитой Мудофаа вазирлиги генерал Чжан Юся ва Бош штаб раҳбари Лю Чженлига нисбатан тергов бошланганини эълон қилган. Расмий баёнотда партия интизоми ва давлат қонунларини жиддий бузиш ҳолатлари тергов қилинаётгани айтилган, аммо тафсилотлар келтирилмаган.

Брифинг тафсилотларидан хабардор шахсларнинг айтишича, Чжан сиёсий гуруҳлар тузиш, яъни партия бирлигини заифлаштирувчи таъсир тармоқларини шакллантиришда, Коммунистик партиянинг энг юқори ҳарбий қарор қабул қилувчи органи бўлган Марказий ҳарбий кенгашдаги ваколатларини суиистеъмол қилишда гумон қилинмоқда.

Расмийлар, шунингдек, Чжаннинг ҳарбий техника ва қурол-яроғларни тадқиқ этиш, ишлаб чиқиш ва харид қилиш учун масъул бўлган қудратли идора устидан назоратини ҳам текширмоқда. Брифинг билан таниш манбаларга кўра, Чжан айнан ушбу миллиардлаб маблағлар айланадиган тизимда лавозим бериш эвазига улкан миқдорда пора олганликда айбланмоқда.

Манбаларнинг айтишича, ёпиқ брифингда ошкор қилинган энг шов-шувли айблов – Чжан Хитойнинг ядровий қуролларига оид асосий техник маълумотларни АҚШга узатгани ҳақидаги даъво бўлган.

Чжанга қарши айрим далиллар Хитой Миллий ядровий корпорациясининг собиқ бош директори Гу Жундан олинган. Бу давлат компанияси Хитойнинг фуқаролик ва ҳарбий ядровий дастурларининг барча жиҳатларини назорат қилади. Пекин ўтган душанба куни Гуга нисбатан ҳам партия интизоми ва давлат қонунларини жиддий бузиш гумони билан тергов бошланганини эълон қилганди.

Шанба кунги брифингда расмийлар Гуга оид тергов Чжанни Хитой ядровий секторидаги хавфсизлик бузилиши билан боғлаб қўйганини билдирган. Бироқ мазкур бузилиш тафсилотлари очиқланмаган.

Брифингда Чжаннинг қулашига унинг собиқ мудофаа вазири Ли Шанфуни лавозимга кўтаришда тутган роли ҳам боғланди. Манбаларга кўра, Чжан – Ли Шанфунинг кўтарилишига катта поралар эвазига ёрдам берган. Ли Шанфунинг ўзи ҳам 2023 йилда жамоатчилик кўзидан ғойиб бўлган ва кейинчалик мудофаа вазири лавозимидан олинган эди.

Хитойнинг Вашингтондаги элчихонаси вакили Wall Street Journal'га «Чжанга нисбатан тергов партия раҳбариятининг коррупцияга қарши ‘тўлиқ қамровли ва нол тоқат’ сиёсатини намойиш этишини» айтган.

Хитой армиясидаги кескин “тозалаш”

Си Жинпиннинг қуролли кучлардаги «коррупция ва садоқатсизликка қарши навбатдаги зарба»си Мао Сзедун давридан бери Хитой ҳарбий раҳбариятига нисбатан энг кескин «тозалаш» ҳисобланади.

Си каби партия аъзоси бўлган Чжан ҳам Хитойда «шаҳзодалар» деб аталадиган — инқилобий етакчилар ва юқори мартабали амалдорлар авлодига мансуб. Чжаннинг отаси Хитой фуқаролар уруши даврида Си Жинпиннинг отаси билан ёнма-ён жанг қилган. Кейинчалик иккаласи ҳам юқори лавозимларга кўтарилган.

Манбаларга кўра, расмийлар терговга жалб қилган икки генерал билан бирга хизмат пиллапоясидан кўтарилган зобитларнинг мобил қурилмаларини аллақачон мусодара қилган. Бу эса улар билан алоқадор минглаб зобитлар ҳам потенциал нишонга айланганини англатади.

Хитой сиёсий тизимининг ёпиқ табиати Сининг узоқ йиллик иттифоқчисини армиядан четлатишдаги асл мотивларини аниқ англашни қийинлаштиради.

Шунга қарамай, Хитой армиянинг асосий нашри PLA Daily – Чжанга қарши ишда сиёсий омиллар муҳим эканини ёзди. Газета уни Марказий ҳарбий кенгаш раиси ҳокимиятининг асосларини «жиддий равишда поймол қилиш ва издан чиқаришда» айблади. Бу эса «Чжан – Си Жинпингдан ташқари ҳаддан ташқари катта мустақил ҳокимиятга эга бўлганини» англатади, дейди ASPI’нинг миллий хавфсизлик бўйича катта илмий ходими Лил Моррис.

Сабаблардан қатъи назар, Чжанни четлатиш қарори - Сининг «ҳарбийлар устидан ҳокимиятини мустаҳкамлаб бўлганига ишончи баланд» эканини кўрсатади. «Бу заифлик эмас, балки куч аломати», деди Моррис.

Хитой армиясининг жанговар салоҳиятига салбий таъсир кутилмоқда

Хитой билан боғлиқ сиёсий хатарлар бўйича консалтинг компанияси раҳбари Кристофер Жонсоннинг нашрга айтишича, бу қадам «Хитой ҳарбийлари тарихида мисли кўрилмаган ва олий қўмондонликнинг тўлиқ йўқ қилинишини» англатади. Жонсон – АҚШ Марказий разведка бошқармасида йигирма йил ишлаган ва Хитой бўйича етакчи таҳлилчи бўлган.

«Си илк йилларида фаол хизматдаги юқори мартабали генераллар ва стратегик ракета қўшинлари каби муҳим тузилмаларга тегмасликка ҳаракат қилган. Кейинчалик бу имконсиз эканини англаб етди ва ҳозирги қадам шу жараённинг якуний босқичидир», дейди Жонсон.

Манбаларга кўра, Си бу ҳаракатлари билан коррупция ва давлат сирларининг фош этилиши – унинг Тайван устидан назоратни қўлга киритиш мақсадига таҳдид эканини англатмоқда.

Бироқ айрим таҳлилчилар юқори поғонадаги бу бўшлиқлар жанговар салоҳиятга салбий таъсир кўрсатишини айтган. Хусусан, 2023 йил ёзидан бери партия Хитой армияси, ҳаво кучлари, денгиз флоти, стратегик ракета қўшинлари ва ҳарбийлаштирилган полиция, шунингдек йирик ҳарбий округларда юқори мартабали зобитларни лавозимидан четлатиб келмоқда. WSJ кўриб чиққан расмий маълумотларга кўра, сўнгги 2,5 йил ичида 50 дан ортиқ юқори мартабали ҳарбий ва мудофаа саноати раҳбарлари терговга тортилган ёки лавозимидан олинган.

Марказий ҳарбий кенгаш 2022 йил ҳозирги муддатини бошлаганида олти нафар профессионал ҳарбий аъзога эга эди. Бугун эса фақат битта фаол зобит — генерал Чжан Шенмин қолган. У фақат октябрь ойида раис ўринбосари этиб тайинланган ва жанговар тажрибага эга эмас: фаолиятининг асосий қисмини сиёсий зобит ва интизом назоратчиси сифатида ўтказган.

Яна бир таҳлилчи Тайлор Фравел WSJ’га Хитой армиясини бошқаришда юқори поғонадаги бу бўшлиқ «чидаб бўлмас ҳолатга» келиб қолганини айтган. Унинг қўшимча қилишича, бу ҳолат «яқин ва ўрта муддатда Хитой Озодлик Армиясининг йирик ва мураккаб ҳарбий амалиётларни амалга ошириш тайёргарлигига, албатта таъсир кўрсатади».