“Босим ва сиёсий капитуляция” — таҳлилчилар АҚШнинг рад этилган режаси ҳақида

Трампнинг жамоаси илгари сурган, кейинчалик Европанинг аралашуви билан ўзгарган таклифларнинг бирламчи шакли “тинчлик режаси” деб аталган бўлса-да, амалда Украинани ҳарбий ва сиёсий заифлаштиришга қаратилган эди. Режада халқаро ҳуқуқ бутунлай четга суриб қўйилган.

Kun.uz'нинг жонли эфирдаги “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар Трамп жамоаси илгари сурган режа ҳақида сўз юритди.

— Уруш якуни бўйича Москва қандай минимал натижа хоҳлайди? Украина-чи?

Камолиддин Раббимов: Москванинг асосий талаблари – Украинанинг ҳарбий салоҳиятини кескин қисқартириш. Режада Украина армияси максимал 600 минг аскардан ошмаслиги кераклиги ҳақида банд мавжуд. Украина тинчлик даврида 200–400 минглик армияга эга бўлганини ҳисобга олсак, бу рақам парадоксал кўринади. Шу билан бирга, ҳужжатда Украина НАТОга қўшилмаслиги қатъий белгиланган. Бу фақат Киев қонунчилигида эмас, балки НАТО ички декларацияларида ҳам мустаҳкамланиши таклиф қилинмоқда. Бу банд – Украинада энг оғриқли қабул қилинаётган масалалардан бири.

Москванинг яна бир стратегик мақсади – Украина устидан назоратни тиклаш ва уни тўлақонли мустақил давлат сифатида заифлаштириш. Киевнинг Европа Иттифоқига қўшилишига Россия кескин қарши эмас: унга кўра, бу иқтисодий жараён, хавфсизлик билан боғлиқ эмас. Аммо НАТО масаласига келсак, у ерда тўсқинлик аниқ кўрсатилган.

Режада рус тили ва “рус дунёси”га оид банд ҳам мавжуд. У расмий давлат тили сифатида рус тилини киритишни талаб қилмайди, лекин русча сўзловчи гуруҳларнинг ҳуқуқлари таъминланишини Европа Иттифоқида қабул қилинган “этник озчиликлар ҳимояси” модели билан тенглаштириш таклиф қилинмоқда. Бу эса амалда Россия манфаатларига хизмат қилувчи яна бир механизм бўлиши мумкин.

Экспертлар таъкидлашича, бандларнинг кўпчилиги талқин қилишга очиқ, яъни уларни кейинчалик сиёсий босим воситаси сифатида турлича талқин қилиш мумкин.

Европа Иттифоқига кўра, бу режа фақат Украина учун эмас, Европа учун ҳам хавотирли. Кўплаб европалик сиёсатчилар, жумладан Германия ҳам кескин муносабат билдириб, айримлар “Уиткофф психиатрга мурожаат қилиши керак”, дея очиқ танқид қилишди. Бу қадар кескин фикр ортида бир хавотир бор: Бу режа Россияни руҳлантиради ва унга кейинги тажовузлар учун вақт, имкон ва стратегик устунлик яратади.

Европанинг асосий саволи шундай: агар Россия ўзини аллақачон “ғолибдек кўрсатаётган” бўлса, нега кескин қуролланишни давом эттиряпти? Бу жараён Ғарбда Россия узоқ муддатли йирик урушга тайёрланмоқда деган хулосани кучайтирди.

Бу режа амалда ишламайди, чунки Европа Иттифоқи камида тўртта банд бўйича кескин норозилик билдирган. Ҳудудларни уруш орқали ўзгартириш қоидага айланиши мумкинлиги – янги босқинчилик даврига эшик очади. Украина армиясининг сонини чеклаш – Украина хавфсизлик кафолатларини йўққа чиқаради. Россиянинг берган кафолатларга ишонч йўқ: Будапешт меморандуми буни исботлаган, Москва икки марта Украина ҳудудига бостириб кирди. Шунинг учун ҳам кўпчилик экспертлар фикрича, бу ҳужжат амалда “муроса режаси” эмас, босим ва сиёсий капитуляция шакли.

Шерзод Зиёев: Аввало шуни айтиш керакки, қўлимиздаги бу 28 банддан иборат “тинчлик режаси” реал маънода дипломатик ҳужжатдан кўра, АҚШнинг геоиқтисодий манфаатларини акс эттирувчи сиёсий лойиҳа бўлиб кўриняпти.

Матнда Украинага оид бандлар жуда кам, аксинча Россия ва АҚШ манфаатлари марказга қўйилган. Шу нуқтайи назардан қараганда, бу режадан энг кўп фойда кўрувчи томон – Россия экани очиқ кўриниб турибди. Ҳолбуки, можаронинг асосий жабрдийдаси – Украина. Шу билан бирга, режада АҚШ манфаатлари ҳам очиқ акс этган.

Аммо битта муҳим нуқтани унутмаслик керак: агар тинчлик режаси халқаро ҳуқуқ, БМТ резолюциялари ва халқаро тартибнинг асосий тамойилларини эътиборсиз қолдирса, у ҳужжат эмас, шунчаки шахсий сиёсий манифест бўлиб қолади. Айни пайтда эса ушбу 28 банднинг бирортасида БМТнинг Украина бўйича қабул қилган резолюциялари тилга олинмаган. Халқаро суд қарорлари ҳам инкор этилган. Путин ҳақида чиқарилган ҳибс ордерининг режада мутлақо тилга олинмаслиги эса энг кескин саволлардан биридир.

Шу боис, бу ҳужжатни “тинчлик режаси” деб эмас, балки муаллифнинг субъектив сиёсий қарашлари акс этган, халқаро ҳуқуқдан ажралган тарзда ёзилган геосиёсий декларация сифатида баҳолаш мумкин.

Суҳбатни батафсил YouTube платформасида томоша қилинг.

НормуҳаммадАли АБдураҳмонов суҳбатлашди.