Араблар Трампга Эрон уруши учун пул берадими?

Доналд Трамп Эрон билан уруш харажатларини араб давлатлари зиммасига юкламоқчи. Худди шу пайтда, унинг энг яқин ҳамкорларидан бири Саудия валиаҳдига нисбатан очиқчасига қўпол ҳақорат ишлатиши вазиятни чигаллаштиради. Мавзу юзасидан сиёсатшунослар Камолиддин Раббимов ва Умрбек Юсупов нуқтайи назари.

— Араб давлатлари АҚШни Эрон билан тўқнашувларда молиявий қўлласа, улар расман уруш иштирокчисига айланадими?

Камолиддин Раббимов: Тарихга қаралса, Форс кўрфази уруши даврида ҳам араб давлатлари АҚШни қўллаб-қувватлаган ҳолатлар бўлган. Ироқ Кувайтга бостириб кирганидан кейин минтақа давлатлари халқаро коалиция тузилишини қўллаган. Бу ҳам хавфсизлик ва режим барқарорлигини сақлаш билан боғлиқ прагматик қарор эди.

Доналд Трампнинг услуби – қўрслик, қўполлик ва тажовузкор риторика орқали рақибларга босим ўтказишга асосланган. Шу сабабли дунё етакчилари ҳам унга нисбатан очиқ ва кескин баёнот беришда эҳтиёткорлик қилади. Ҳозир унга қарши кескин гапираётган ягона давлат бу – Эрон.

Доналд Трамп – сиёсатга бизнесдан кириб келган шахс. У президент бўлишидан аввал давлат бошқарувида ҳам, ҳарбий тизимда ҳам ишламаган. Асосан Ню-Йоркдаги кўчмас мулк бозори орқали танилган ва шу тажрибасини сиёсатда ҳам қўллаган.

Бугунги кунда Саудия Арабистони мувозанатли сиёсат юритмоқда. У АҚШ билан ҳамкорликни сақлаб қолган ҳолда Россия ва Хитой билан алоқаларни ҳам мустаҳкамламоқда. Покистон ва Туркия билан яқинлашув ҳам кузатилмоқда, аммо бу ҳали тўлиқ шаклланган ҳарбий иттифоқ даражасига етмаган. Умуман олганда, бу жараёнлар бир шахс ёки бир давлатга боғлиқ эмас. Бу кўп қатламли ва узоқ тарихга эга геосиёсий қарама-қаршиликдир.

Умрбек Юсупов: Трамп аслида музокараларда ўзини бизнесмен сифатида тутади. У мулоқот жараёнида қўл ҳаракатлари, кескин жестлар ва кутилмаган ҳаракатлар орқали қарши томонни психологик босимга тушириб қўйишга уринади. Масалан, саломлашиш пайтида ҳам, гаплашиш жараёнида ҳам у баъзан суҳбатдошини ноқулай вазиятга тушириб қўядиган ҳаракатлар қилади.

Шу орқали музокарада устунликни ўз томонига оғдиришга интилади. Баъзи ҳолатларда бу услуб кутилмаган реакциялар ҳам келтириб чиқаради. Масалан, айрим учрашувларда унинг кескин ва тўсатдан айтган фикрлари музокара муҳитини ўзгартириб юборган. Зеленский билан учрашувда ҳам ҳарбий ёрдам масаласи тилга олинганда, у буни “биз етказиб бермаяпмиз, аксинча, сотяпмиз”, деганди.

Бундай чиқишлар кўпинча музокара оҳангини кескинлаштириб юборади ва қарши томон учун ноқулай вазият яратади. Шу билан бирга, бу услуб ҳамма жойда бир хил натижа бермайди. Баъзи ҳолатларда у устунлик яратгандек кўринса ҳам, бошқа вазиятларда қарама-қаршиликни кучайтириб юбориши мумкин. Айниқса, халқаро муносабатларда бундай кескин риторика ҳар доим ҳам ижобий қабул қилинмайди.

Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари каби давлатлар АҚШ билан яқин ҳамкорликни сақлаган ҳолда, очиқ ҳарбий ёки сиёсий можаролардан узоқ туришга ҳаракат қилади. Умуман олганда, Трампнинг услуби кўпинча кескинлик ва босим орқали натижа олишга қаратилган. Бироқ бу ёндашув ҳар доим ҳам дипломатик одоб ва анъанавий сиёсий маданият билан мос келавермайди.

Тўлиқ суҳбатни YouTube'даги “Geosiyosat | Kun.uz” каналида томоша қилишингиз мумкин.