Ўзбек стартапларининг катта компанияларга айланишига нималар тўсқинлик қилади?

Ўзбекистон венчур бозори шаклланишининг дастлабки босқичини бошдан кечирмоқда. Илк фондлар пайдо бўлмоқда, акселераторлар танловлар ўтказмоқда, стартаплар питч-сессияларга чиқмоқда. Аммо ҳозирча тизимли ютуқлар кам: аксарият лойиҳалар биринчи йилдан ўта олмайди, яшаб қолганлари эса камдан-кам ҳолларда мамлакат чегарасидан ташқарига чиқади.

Kun.uz венчур инвестори, Sug'urta Bozor суғурта маркетплейси асосчиси ва венчур фондининг собиқ директори Азизбек Қурбонов билан суҳбатлашди. Суҳбат давомида ўзбек стартапларининг одатий хатолари ва маҳаллий экотизим ривожланишига нималар етишмаётгани ҳақида сўз борди.

Биринчи муаммо: тажрибага эга бўлмасдан стартап бошлаш

Энг кенг тарқалган хатолардан бири шуки, асосчилар ўзлари ҳеч қачон ишламаган соҳада стартап бошлашади. Логистикада тажрибаси йўқ одам етказиб бериш хизматини очади. Ишлаб чиқариш жараёнларини тушунмайдиган жамоа заводлар учун ERP-ттизим ишлаб чиқади.

«Одамлар бу соҳада ҳеч нарса қилмаган, ҳеч қаерда ишламаган, лекин айнан шу тармоқ учун маҳсулот ишлаб чиқаришга қарор қилишади. Бунинг устига, жамоада тегишли тажрибага эга маслаҳатчи ҳам бўлмайди. Иш бундай бўлмайди», — дейди Қурбонов.

Ривожланган бозорларда ишлайдиган ечимлар аллақачон бир неча бор синовдан ўтган. Интерфейс дизайни, маҳсулотларни ишга тушириш тартиби, монетизация моделлари: буларнинг барчасини хорижлик рақобатчилар мисолида ўрганиш мумкин. Аммо соҳанинг ўзига хос хусусиятларини тушунмасдан туриб шунчаки нусха олиш самара бермайди.

Иккинчи муаммо: асосчилар орасидаги низолар

Венчур бозори статистикаси шуни кўрсатадики, асосчилар ўртасидаги келишмовчиликлар стартапларнинг эрта босқичдаёқ ёпилиб кетишига олиб келувчи асосий сабаблардан биридир. Бизнесда шериклик маданияти эндигина шаклланиб бораётган Ўзбекистон шароитида бу муаммо айниқса кескин ҳисобланади.

Асосчилар ҳар куни 10–12 соат вақтни бирга ўтказадилар. Биргаликда пулсиз даврларни бошдан кечиришади, инвестициялар жалб қилишади, мураккаб қарорларни биргаликда қабул қилишади. Қадриятлар ёки ишга ёндашувда ўзаро мос келмаслик жуда тез намоён бўлади ва кўпинча лойиҳа якунланишига олиб келади.

Sug'urta Bozor суғурта маркетплейси бунга яққол мисол бўла олади. Лойиҳа Асосчиларнинг операцион вазифаларга шахсан ўзлари киришишлари туфайли бир миллион долларликдан ортиқ ўн минглаб полислар сотишга эришди: улар Яндекс.Метрика орқали фойдаланувчилар хулқини таҳлил қилдилар, сессиялар ёзувларини ўргандилар ва конверсияни босқичма-босқич яхшилаб бордилар. Натижа: конверсия 1–2%дан 25%га ўсди.

Учинчи муаммо: бошиданоқ йирик жамоа

Илгари корпорацияда ишлаганлар кўпинча ўзлари ўрганиб қолган бошқарув моделини стартапга кўчиришади: катта жамоаларни ёллашади, иерархия тузишади, бўлимлар ташкил этишади. Лекин стартап корпорация эмас. Дастлабки босқичда ходимлар сони эмас, балки ўзаро ҳамкорликнинг тезлиги ва сифати муҳим.

«Гап одамлар сонида эмас, балки уларнинг сифати ва бир-бирлари билан қандай ҳамкорлик қилишида. Шунчаки зўр мутахассисларни бир хонага тўплаб натижа кутиш мумкин эмас», — дейди Қурбонов.

Амалиётнинг кўрсатишича, лойиҳа бошида икки-беш кишилик жамоалар самаралироқ ишлайди. Келишувлар камроқ, қарорлар тезроқ, мулоқот эса соддароқ бўлади. Жамоани кенгайтириш фақат иш берадиган маҳсулот топилганидан ва талаб тасдиқланганидан кейингина маъноли бўлади.

Тўртинчи муаммо: тегишли тажрибага эга етакчилар танқислиги

Ўзбекистонда стартапнинг бошидан то уни кенгайтиришгача бўлган йўлни босиб ўтган бошқарувчилар етишмайди. Тажрибали менежерларнинг кўпчилиги қарор қабул қилишнинг бутунлай ўзгача мантиғи амал қиладиган корпорациялар ёки давлат тузилмаларидан чиққан.

Шу билан бирга, ўсиб бораётган компанияда айнан эрта босқичда ишлаш тажрибаси бизнесни нолдан қандай қуришни тушуниш имконини беради. Беш кишидан эллик кишигача ўсган стартапда бир йил ишлаш барқарор тузилмада уч йил ишлашдан кўра кўпроқ тажриба беради.

«Ҳозир ҳамма “экс-Google”, “экс-Яндекс” деб ёзади. Лекин агар кимдир катта компанияга бир йил аввал келган бўлса, у компаниянинг қандай ўсганини кўрмаган. У тизим яратиш эмас, балки тизимда ишлаш тажрибасига эга», — дея таъкидлайди инвестор.

Ўзбекистон ва Қозоғистон: беш йиллик фарқ

Қозоғистон венчур экотизимини ривожлантиришни аввалроқ бошлади. «Астана» халқаро молия маркази (МФЦА) компанияларга инглизча ҳуқуқ бўйича рўйхатдан ўтиш имконини беради, бу эса хорижий инвестицияларни жалб этишни осонлаштиради ва халқаро фондлар учун тушунарли.

Қозоғистонда Google for Startups, 500 Startups каби халқаро акселераторлар аввалроқ пайдо бўлди. Кўплаб технологик компанияларнинг минтақавий штаб-квартиралари Олмаота ёки Остонада жойлашган.

Ўзбекистонда таққосланадиган инфратузилма шаклланиши кечроқ бошланган, бироқ вазият тез суръатларда ўзгариб бормоқда. 2025 йилда мамлакатда Enterprise Uzbekistan маркази ишга туширилди ва унинг резидентлари инглиз ҳуқуқи асосидаги фаолият юритиши мумкин. Бу хорижий инвесторлар билан ишлашни соддалаштириши ва халқаро фондлар ишончини ошириши кутилмоқда. Шу билан бирга, халқаро тажрибага эга мутахассислар қайтмоқда, дастлабки маҳаллий фондлар пайдо бўлмоқда ва профессионал ҳамжамият шаклланмоқда.

«Ўзбекистонга беш йил вақт беринг ва натижани кўрасиз. Керакли одамлар қайтиб келмоқда, стартаплар яратмоқда, муҳим мавқени эгалламоқда. Биз энди бошламоқдамиз», — дейди Қурбонов.

Экотизимга нималар керак

Бозор қатнашчилари ривожланиш учун бир нечта омилларни ажратиб кўрсатишади.

Иштирокчиларнинг кўплиги. Стартаплар, фондлар ва акселераторлар орасидаги соғлом рақобат сифатга таъсир кўрсатади. Иштирокчилар кам экан, бозор «иссиқхона» бўлиб қолаверади.

Иштирокчилар орасидаги алоқалар. Стартаплар инвесторларга чиқиши керак, инвесторларга сифатли лойиҳалар керак, ҳар икки тарафга давлат томонидан белгиланган қоидалар тушунарли бўлиши зарур.

Тезлик маданияти. «Бизнесда ҳамма нарсани тез амалга ошириш керак. Ўйлайдиган кўп, лекин тез бажарадиганлар саноқли», — дейди Қурбонов.

Муваффақиятсизликларга тоқат қилиш. Ривожланган бозорларда стартапнинг инқирозга учраши тадбиркорликнинг бир қисми ҳисобланади. Ўзбекистонда муваффақиятсизлик ҳали ҳам шахсий инқироз деб қабул қилинади, бу эса таваккалчиликни сусайтиради.

Хулосалар

Ўзбекистон венчур бозори шаклланиш босқичида турибди. Биринчи стартаплар аллақачон ишга туширишдан кенгайишгача ёки ёпилишгача бўлган даврдан ўтди, таҳлил қилиш мумкин бўлган маҳаллий тажриба пайдо бўлди.

Одатий хатолар (тажрибасиз иш бошлаш, Асосчиларнинг келишмовчилиги, жамоани эрта кенгайтириш) дунёдаги барча ёш бозорларга хос. Буларни тушуниш тадбиркорларнинг кейинги авлоди учун вақт ва ресурсларни тежашга ёрдам беради.

Асосий савол шуки, экотизим иштирокчилар сонини ошира оладими ва қўшни бозорларга мос келадиган инфратузилмани ярата оладими? Илк натижаларни келгуси уч-беш йил ичида кўришимиз мумкин бўлади.

Асал Равшанова суҳбатлашди.