Yoshlik 30 yoshgacha davom etadi: yangi tadqiqotda inson miyasi yoshining besh bosqichi aniqlandi

Angliyaning Kembrij universiteti olimlari inson miyasi hayot davomida bir nechta aniq bosqichlarni bosib o‘tishini, asosiy burilish nuqtalari esa 9, 32, 66 va 83 yoshda sodir bo‘lishini aniqladi. Tadqiqot mualliflari ushbu bosqichlarning har birida miya holati haqidagi bilimlar ruhiy buzilishlar va demensiya sabablarini yaxshiroq tushunishga yordam berishiga umid qilmoqda.

Tadqiqotda 90 yoshgacha bo‘lgan 4 mingga yaqin odam ishtirok etdi, olimlar ularning miya hujayralari o‘rtasidagi aloqalar qanday ishlashini aniqlash uchun miyasini skanerladi.

Kembrijlik tadqiqotchilar miya taxminan 30 yoshga to‘lmaguncha yoshlik bosqichida qoladi degan xulosaga keldi - aynan shu yosh inson tanasining gullab-yashnashi cho‘qqisi hisoblanadi.

Yangi bilim va tajribalar orttirilgan sari miya doimiy ravishda o‘zgarib boradi, ammo tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bu tug‘ilishdan o‘limgacha bo‘lgan bir tekis jarayon emas.

Buning o‘rniga miya faoliyatining beshta bosqichi mavjud:

- Bolalik davri - tug‘ilgandan 9 yoshgacha;

- O‘smirlik davri - 9 yoshdan 32 yoshgacha;

- Voyaga yetganlik - 32 yoshdan 66 yoshgacha;

- Erta qarish - 66 yoshdan 83 yoshgacha;

- Kech qarish - 83 yoshdan boshlab.

«Miya butun umr davomida qayta sozlanadi. U doimo ba’zi aloqalarni kuchaytiradi va boshqalarini zaiflashtiradi va bu doimiy, bir tekis jarayon emas - bu miyani qayta qurishning tebranishlari va bosqichlari», dedi tadqiqot mualliflaridan biri, doktor Aleks Mousli.

Ba’zi odamlarda bu bosqichlar ertaroq yoki kechroq boshlanadi, ammo umuman olganda, tadqiqot ishtirokchilarining miya skanerlarini o‘rganishda aynan shunday yosh chegaralari eng ko‘p uchraydi.

Miya faoliyatining beshta fazasi

Bolalik. Ushbu birinchi davrda miya tezda kattalashadi, lekin bir vaqtning o‘zida asab hujayralari o‘rtasidagi ortiqcha aloqalarni - hayotning boshida yaratilgan sinapslarni «siyraklashtiradi».

Bu bosqichda miya unchalik samarali ishlamaydi. U bog‘da maqsadsiz sayr qilib yurgan va A nuqtadan B nuqtaga to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanish o‘rniga xohlagan joyiga boradigan boladek harakat qiladi.

Yoshlik davri. Taxminan to‘qqiz yoshdan boshlab, miyadagi aloqalar eng yuqori samaradorlik uchun qayta qurila boshlaganda, hamma narsa keskin o‘zgaradi. «Bu juda katta o‘zgarish», dedi doktor Mousli va bir fazadan ikkinchisiga o‘tishni inson hayotidagi eng muhim o‘zgarish deb atadi.

Aynan shu vaqtda ruhiy buzilishlar yuz berishining eng yuqori xavfi paydo bo‘ladi.

O‘smirlik davri taxminan balog‘atga yetish davridan boshlansa, buning ajablanarli joyi yo‘q. Ammo hozirgi tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, u biz o‘ylaganimizdan ancha kech tugaydi. Bir paytlar o‘spirinlik o‘smirlik yillari bilan chegaralanadi, deb hisoblanardi, keyinchalik neyrobiologiya 20 yoshdan keyin ham davom etishini ko‘rsatdi, endi esa 30 yoshgacha davom etadi.

Bu miyaning neyron tarmoqlari yanada samaraliroq ishlaydigan yagona bosqichdir. Mousli so‘zlariga ko‘ra, miya ko‘rsatkichlari 30 yoshga to‘lgandan keyingi dastlabki yillarda, ya’ni 9 yoshdan 32 yoshgacha davom etadigan fazaning eng oxirida eng yuqori cho‘qqiga chiqadi. Mutaxassis miyaning bunday uzoq vaqt davomida rivojlanishning bir bosqichida qolishini «o‘ta qiziqarli» deb atadi.

Voyaga yetganlik. Keyin barqarorlik davri boshlanadi - bu miya hayotidagi eng uzoq davr bo‘lib, taxminan o‘ttiz yil davom etadi.

Bu vaqtdagi o‘zgarishlar oldingi yillardagi shiddatli jarayonlarga qaraganda ancha sekin kechadi, ammo aynan shu yerda biz miyaning rivojlanish jarayoni teskari yo‘nalishda rivojlanayotganini ko‘ramiz. Olimlarning ta’kidlashicha, bu davrda biz o‘ziga xos «aql va shaxs platosiga» chiqamiz.

Erta qarish. Bu bosqich taxminan 66 yoshda boshlanadi, ammo bu miya samaradorligining keskin va to‘satdan yomonlashuvi emas. Aksincha, miyada o‘zaro bog‘liqlik sxemalarida o‘zgarishlar sodir bo‘ladi.

Yagona muvofiqlashtirilgan organ sifatida ishlash o‘rniga, miya tobora ko‘proq alohida sohalarga bo‘linib boradi, ular bir-biri bilan chambarchas bog‘liq - yakkaxon loyihalar bilan shug‘ullanishga qaror qilgan bitta musiqa guruhining a’zolari kabi.

Tadqiqot sog‘lom miyaga qaratilgan bo‘lsa-da, aynan shu yoshda miya holatiga ta’sir qiluvchi demensiya va yuqori bosim odatda namoyon bo‘la boshlaydi.

Kech qarish. Keyin 83 yoshda final bosqichiga chiqamiz. Ushbu yosh guruhi haqidagi ma’lumotlar boshqalarga qaraganda kamroq, chunki skanerlash uchun sog‘lom miyaga ega bo‘lgan odamlarni topish qiyinroq edi. Bu bosqichda miyadagi o‘zgarishlar erta qarish alomatlariga o‘xshaydi, lekin yanada kuchliroq namoyon bo‘ladi.

Doktor Mousli yoshga bog‘liq «o‘tishlar» balog‘atga yetish, yetuklik davridagi salomatlik muammolari va hatto 30 yoshlilarda bola tug‘ilishi kabi muhim hayotiy o‘zgarishlar kabi hayotiy bosqichlarga qanchalik mos kelishini ko‘rib hayratda qoldi.

Tadqiqot xulosalari erkaklar va ayollarning ish ko‘rsatkichlari haqida alohida gapirmaydi. Biroq, olimlarda gender xususiyatlari, masalan, menopauzaning miyaga ta’siri haqida savollar paydo bo‘ladi.

«Ko‘plab ruhiy va nevrologik holatlar miyadagi aloqalarning qanday tuzilganligiga bog‘liq. Turli odamlardagi «sim»dagi farqlar haqiqatan ham diqqat, til, xotira va boshqa ko‘plab xatti-harakatlardagi qiyinchiliklarni bashorat qilishga yordam beradi», dedi Kembrij universitetining neyroinformatika professori Dunkan Astl.