Ёшлик 30 ёшгача давом этади: янги тадқиқотда инсон мияси ёшининг беш босқичи аниқланди

Англиянинг Кембриж университети олимлари инсон мияси ҳаёт давомида бир нечта аниқ босқичларни босиб ўтишини, асосий бурилиш нуқталари эса 9, 32, 66 ва 83 ёшда содир бўлишини аниқлади. Тадқиқот муаллифлари ушбу босқичларнинг ҳар бирида мия ҳолати ҳақидаги билимлар руҳий бузилишлар ва деменция сабабларини яхшироқ тушунишга ёрдам беришига умид қилмоқда.

Тадқиқотда 90 ёшгача бўлган 4 мингга яқин одам иштирок этди, олимлар уларнинг мия ҳужайралари ўртасидаги алоқалар қандай ишлашини аниқлаш учун миясини сканерлади.

Кембрижлик тадқиқотчилар мия тахминан 30 ёшга тўлмагунча ёшлик босқичида қолади деган хулосага келди - айнан шу ёш инсон танасининг гуллаб-яшнаши чўққиси ҳисобланади.

Янги билим ва тажрибалар орттирилган сари мия доимий равишда ўзгариб боради, аммо тадқиқот шуни кўрсатадики, бу туғилишдан ўлимгача бўлган бир текис жараён эмас.

Бунинг ўрнига мия фаолиятининг бешта босқичи мавжуд:

- Болалик даври - туғилгандан 9 ёшгача;

- Ўсмирлик даври - 9 ёшдан 32 ёшгача;

- Вояга етганлик - 32 ёшдан 66 ёшгача;

- Эрта қариш - 66 ёшдан 83 ёшгача;

- Кеч қариш - 83 ёшдан бошлаб.

«Мия бутун умр давомида қайта созланади. У доимо баъзи алоқаларни кучайтиради ва бошқаларини заифлаштиради ва бу доимий, бир текис жараён эмас - бу мияни қайта қуришнинг тебранишлари ва босқичлари», деди тадқиқот муаллифларидан бири, доктор Алекс Моусли.

Баъзи одамларда бу босқичлар эртароқ ёки кечроқ бошланади, аммо умуман олганда, тадқиқот иштирокчиларининг мия сканерларини ўрганишда айнан шундай ёш чегаралари энг кўп учрайди.

Мия фаолиятининг бешта фазаси

Болалик. Ушбу биринчи даврда мия тезда катталашади, лекин бир вақтнинг ўзида асаб ҳужайралари ўртасидаги ортиқча алоқаларни - ҳаётнинг бошида яратилган синапсларни «сийраклаштиради».

Бу босқичда мия унчалик самарали ишламайди. У боғда мақсадсиз сайр қилиб юрган ва А нуқтадан Б нуқтага тўғри чизиқ бўйлаб ҳаракатланиш ўрнига хоҳлаган жойига борадиган боладек ҳаракат қилади.

Ёшлик даври. Тахминан тўққиз ёшдан бошлаб, миядаги алоқалар энг юқори самарадорлик учун қайта қурила бошлаганда, ҳамма нарса кескин ўзгаради. «Бу жуда катта ўзгариш», деди доктор Моусли ва бир фазадан иккинчисига ўтишни инсон ҳаётидаги энг муҳим ўзгариш деб атади.

Айнан шу вақтда руҳий бузилишлар юз беришининг энг юқори хавфи пайдо бўлади.

Ўсмирлик даври тахминан балоғатга етиш давридан бошланса, бунинг ажабланарли жойи йўқ. Аммо ҳозирги тадқиқот шуни кўрсатадики, у биз ўйлаганимиздан анча кеч тугайди. Бир пайтлар ўспиринлик ўсмирлик йиллари билан чегараланади, деб ҳисобланарди, кейинчалик нейробиология 20 ёшдан кейин ҳам давом этишини кўрсатди, энди эса 30 ёшгача давом этади.

Бу миянинг нейрон тармоқлари янада самаралироқ ишлайдиган ягона босқичдир. Моусли сўзларига кўра, мия кўрсаткичлари 30 ёшга тўлгандан кейинги дастлабки йилларда, яъни 9 ёшдан 32 ёшгача давом этадиган фазанинг энг охирида энг юқори чўққига чиқади. Мутахассис миянинг бундай узоқ вақт давомида ривожланишнинг бир босқичида қолишини «ўта қизиқарли» деб атади.

Вояга етганлик. Кейин барқарорлик даври бошланади - бу мия ҳаётидаги энг узоқ давр бўлиб, тахминан ўттиз йил давом этади.

Бу вақтдаги ўзгаришлар олдинги йиллардаги шиддатли жараёнларга қараганда анча секин кечади, аммо айнан шу ерда биз миянинг ривожланиш жараёни тескари йўналишда ривожланаётганини кўрамиз. Олимларнинг таъкидлашича, бу даврда биз ўзига хос «ақл ва шахс платосига» чиқамиз.

Эрта қариш. Бу босқич тахминан 66 ёшда бошланади, аммо бу мия самарадорлигининг кескин ва тўсатдан ёмонлашуви эмас. Аксинча, мияда ўзаро боғлиқлик схемаларида ўзгаришлар содир бўлади.

Ягона мувофиқлаштирилган орган сифатида ишлаш ўрнига, мия тобора кўпроқ алоҳида соҳаларга бўлиниб боради, улар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ - яккахон лойиҳалар билан шуғулланишга қарор қилган битта мусиқа гуруҳининг аъзолари каби.

Тадқиқот соғлом мияга қаратилган бўлса-да, айнан шу ёшда мия ҳолатига таъсир қилувчи деменция ва юқори босим одатда намоён бўла бошлайди.

Кеч қариш. Кейин 83 ёшда финал босқичига чиқамиз. Ушбу ёш гуруҳи ҳақидаги маълумотлар бошқаларга қараганда камроқ, чунки сканерлаш учун соғлом мияга эга бўлган одамларни топиш қийинроқ эди. Бу босқичда миядаги ўзгаришлар эрта қариш аломатларига ўхшайди, лекин янада кучлироқ намоён бўлади.

Доктор Моусли ёшга боғлиқ «ўтишлар» балоғатга етиш, етуклик давридаги саломатлик муаммолари ва ҳатто 30 ёшлиларда бола туғилиши каби муҳим ҳаётий ўзгаришлар каби ҳаётий босқичларга қанчалик мос келишини кўриб ҳайратда қолди.

Тадқиқот хулосалари эркаклар ва аёлларнинг иш кўрсаткичлари ҳақида алоҳида гапирмайди. Бироқ, олимларда гендер хусусиятлари, масалан, менопаузанинг мияга таъсири ҳақида саволлар пайдо бўлади.

«Кўплаб руҳий ва неврологик ҳолатлар миядаги алоқаларнинг қандай тузилганлигига боғлиқ. Турли одамлардаги «сим»даги фарқлар ҳақиқатан ҳам диққат, тил, хотира ва бошқа кўплаб хатти-ҳаракатлардаги қийинчиликларни башорат қилишга ёрдам беради», деди Кембриж университетининг нейроинформатика профессори Дункан Астл.