Inqirozdan dunyo brendiga: Bilbao shahrining qayta tug‘ilishi

Ammo bu oddiy muzey emas edi. U binodan ko‘ra ko‘proq ulkan haykalni eslatishi kerak edi. Egilgan titan devorlari va deyarli imkonsiz geometriyasi tufayli ko‘pchilik uni qurib bo‘lmaydi deb hisobladi. Boshqalar esa bunday urinishning o‘zi keraksiz dedi. Biroq muzey baribir qurildi. Va bu hammasini o‘zgartirdi.

Bugun Bilbaodagi Guggenxaym muzeyi dunyodagi eng mashhur binolardan biri hisoblanadi. Ammo uning hayratlanarli tashqi ko‘rinishi ortida ulkan jasorat, favqulodda muhandislik yechimlari, qiruvchi samolyotlar uchun yaratilgan dasturiy ta’minot va titanga qilingan xavfli sarmoya tarixi yashiringan. Bu qaror nafaqat shaharni, balki butun arxitektura sohasini o‘zgartirdi.

Ispaniya shimolidagi Basklar mamlakati bir vaqtlar mamlakatning asosiy sanoat markazlaridan biri edi. O‘nlab yillar davomida Bilbao metallurgiya, kemasozlik va ishlab chiqarish markazi sifatida gullab-yashnadi. Ammo 1970-yillarga kelib global raqobat va iqtisodiy o‘zgarishlar bu davrga nuqta qo‘ydi. 1979–1985 yillar orasida sanoatdagi ish o‘rinlarining to‘rtdan biri yo‘qoldi. Ilgari verflar va domna pechlari bilan o‘ralgan Nervon daryosi postindustrial tanazzul ramziga aylandi. 1991 yilga kelib, sovuq urush tugab, Ispaniya yangi Yevropa tarkibiga qo‘shilayotgan bir paytda, shahar kelajagi noaniq ko‘rinayotgan edi.

Aynan shu inqiroz davrida Basklar hukumati yangi yo‘lni taklif qildi. Ularning fikricha, kelajak endi ko‘mir va po‘latda emas, balki madaniyatda edi. Reja juda katta edi: Bilbaoni madaniy va turistik markazga aylantirish. Buning uchun infratuzilma va ramziy loyihalardan iborat keng dastur ishlab chiqildi. Arxitektor Norman Fosterga metro loyihasi topshirildi, Santyago Kalatrava esa piyodalar ko‘prigi va aeroport terminalini ishlab chiqdi. Eng bahsli qaror esa Nyu-Yorkdagi Guggenxaym fondi bilan zamonaviy san’at muzeyi qurish bo‘yicha kelishuv bo‘ldi.

Mintaqaviy hokimiyat 100 million dollarlik qurilishni moliyalashtirishga va brend nomi hamda kolleksiyadan foydalanish uchun qo‘shimcha litsenziya to‘lovini amalga oshirishga rozi bo‘ldi. Ishsizlik 20 foizga yetgan sharoitda bu qaror qattiq tanqid qilindi.

Shunga qaramay, arxitektura tanlovi e’lon qilindi. Va taqdim etilgan barcha loyihalar orasida bittasi alohida ajralib turdi.

Frenk Geri loyihasi dunyodagi hech qaysi muzeyga o‘xshamasdi. U an’anaviy geometriyadan voz kechib, to‘g‘ri chiziq va burchaklarni suyuqdek oquvchi organik shakllar bilan almashtirdi. Geri o‘zining noodatiy uslubi bilan allaqachon tanilgan edi, ammo u katta muammolarga ham duch kelgan — jumladan, Los-Anjyelesdagi Uolt Disney konsert zali loyihasi moliyaviy va muhandislik qiyinchiliklari sabab to‘xtab qolgandi.

Uning Bilbao uchun tanlanishi katta tavakkal edi. Ammo komissiya aynan shu g‘oya shaharni o‘zgartirish miqyosiga mos keladi deb qaror qildi. Bu safar Gerida yashirin qurol ham bor edi. U murakkab shakllarni haqiqiy konstruksiyaga aylantirish uchun CATIA nomli 3D modellashtirish dasturidan foydalandi. Bu dastur aslida harbiy samolyotlarni loyihalash uchun yaratilgan edi.

O‘sha davrda aksariyat arxitektorlar faqat oddiy shakllar bilan ishlay oladigan sodda CAD tizimlaridan foydalanardi. CATIA esa matematik usullar — noyeo‘klid geometriyasi orqali eng murakkab egri chiziqlarni aniq modellash imkonini berdi.

Bu dastur Mirage qiruvchi samolyotini yaratishda va Boeing 777 — to‘liq raqamli usulda ishlab chiqilgan birinchi samolyotni loyihalashda qo‘llangan. Endi esa u bino qurish uchun ishlatilayotgan edi.

Geri jamoasi qo‘lda chizilgan eskizlar va qog‘oz modellardan raqamli simulyatsiyalarga o‘tdi. CATIA nafaqat shaklni tasvirlar, balki uni minglab elementlarga bo‘lib, har bir qismni millimetr aniqligida tayyorlash imkonini berdi.

Dastur yana bir muammoni ham hal qildi: tekis materiallardan egri yuzalarni qanday yasash mumkinligi. U bino “qobig‘i”ni virtual ravishda yozib chiqib, har bir titan paneli uchun shablon tayyorladi. Bu ishni qo‘lda bajarish haftalar talab qilardi.

Titan esa dastlab asosiy material sifatida rejalashtirilmagan edi. Geri avvalgi loyihalarida qo‘rg‘oshin va mis qotishmalaridan foydalangan, ammo ekologik sabablar tufayli ular rad etildi. Zanglamas po‘lat ham kutilgan vizual effektni bermadi. Yechim tasodifan topildi: Geri Los-Anjyelesdagi studiyasi yaqinida yomg‘irli kunda yotgan titan bo‘lagini ko‘rib qoldi. Undagi kulrang osmon aksini ko‘rib, Bilbaoni esladi.

Muammo shunda ediki, titan juda qimmat material bo‘lib, asosan aviatsiya sohasida ishlatilardi. Ammo geosiyosiy vaziyat hammasini o‘zgartirdi. SSSR parchalanganidan keyin “Lira” loyihasidagi sovet suvosti kemalari metallga topshirila boshlandi va ularning titan qoplamasi bozorni to‘ldirib, narxlarni keskin tushirdi.

Natijada muzey 80 × 115 santimetr o‘lchamdagi 33 mingta juda yupqa titan paneli bilan qoplandi. Har bir panel binodagi murakkab shakllarga aniq moslashtirildi.

Qurilish 1993 yilda boshlandi. Kaliforniyadagi Geri jamoasi raqamli modellarni takomillashtirar ekan, Chikagodagi muhandislar va Bilbaodagi quruvchilar ularni haqiqiy inshootga aylantirayotgan edi. CATIA aniq parametrlarni bersa-da, binoga qanday shakl berishni ko‘rsatmasdi. Bu vazifa muhandislar zimmasiga tushdi.

Muhandis Xuan Ramon Peres Gonsales va uning jamoasi ko‘p qatlamli konstruksiya yechimini taklif qildi: qattiq po‘lat karkas, uning ustida egilgan balkalar tizimi va ikki tomonlama egrilik hosil qiluvchi to‘rsimon qobiq. Hech bir balka boshqasini takrorlamasdi. Ayrim elementlar konstruksiya tugallanguncha kranlar yordamida ushlab turildi.

Qoplamani o‘rnatish ham oson kechmadi. Kranlar ba’zi joylarga yeta olmagani uchun professional alpinistlar jalb qilinib, ular panellarni qo‘lda o‘rnatdi.

Qurilish davomida aholidagi shubha asta-sekin qiziqishga aylandi. Muzey 1997 yil oktyabrida ochilganda esa jamoatchilik fikri butunlay o‘zgardi. Birinchi yilning o‘zida muzeyga 1,3 million kishi tashrif buyurdi — bu kutilganidan uch baravar ko‘p edi. Turistlar oqimi keskin oshdi va shahar iqtisodiyoti jonlana boshladi.

Shundan keyin metro, ko‘priklar va aeroport kabi boshqa yirik loyihalar ham amalga oshirildi. 2000 yilga kelib Bilbaoning o‘zgarishi to‘liq avj oldi.

Guggenxaym muzeyi shaharni qayta tiklashning jahon miqyosidagi namunasiga aylandi. Uning muvaffaqiyati Londondagi Tate Modern va Mets shahridagi Pompidu markazi kabi ko‘plab loyihalarga ilhom berdi. Ammo bu muvaffaqiyatni takrorlash oson bo‘lmadi.

Chunki muzey keng qamrovli dasturning bir qismi edi. Bu dastur transport, uy-joy, ekologiya va uzoq muddatli investitsiyalarni ham o‘z ichiga olgan. Loyihaning noyobligi shunda ediki, unda vaqt, ehtiyoj, tasavvur va amalga oshirish omillari mukammal mos kelgan edi.

Uning ta’siri Bilbaodan ancha uzoqqa tarqaldi. Loyiha BIM texnologiyalarining ommalashishiga turtki berdi, arxitektorlar va muhandislar o‘rtasidagi hamkorlikni o‘zgartirdi va murakkab inshootlarni loyihalashga yangi yondashuvni shakllantirdi.

Bugun Bilbaodagi Guggenxaym muzeyi nafaqat shahar, balki butun arxitektura sohasining transformatsiya ramzi bo‘lib qolmoqda.

Uning daryo bo‘yida yaltiragan egri chiziqlari orasida sayr qilar ekan, ko‘pchilik bu bino arxitekturada yangi davrni boshlab berganini hatto xayoliga ham keltirmaydi. Yanada kamroq odamlar esa buning barchasi qiruvchi samolyotlar uchun yaratilgan dastur, tasodifan ko‘rilgan titan bo‘lagi va sovet suvosti kemalarining demontaji tufayli amalga oshganini biladi.

Ammo ehtimol bu ramziydir. Chunki Guggenxaym tarixi — boshqalar muammo deb bilgan joyda imkoniyatni ko‘ra olish va eng kutilmagan joyda go‘zal narsa yaratish haqidagi hikoyadir.