Бир инсоннинг эътиборсизларча қамалиш воқеаси: Прокурор ва суд далилларни “унутиб қўйди”ми?

Одил судлов ҳақида гап кетар экан, кўз ўнгимизда барчадан мустақил, фақат қонун доирасида иш кўрувчи, барча далилларни синчиклаб ўрганиб чиқиб одилона қарор чиқарувчи судьялар гавдаланади.

Бироқ минг афсуски амалиётда доим ҳам бундай одил судьяларни топа олмайсиз. Гуруч курмаксиз бўлмайди, деганларидек, қўл учида ишни кўриши, яққол далиллардан кўз юмиши, тергов органлари айтган гапга чиппа-чин ишониб, ҳатто қонунни ҳам четлаб ўтувчи ҳолатлар ҳам мавжудлиги дилимизни хира қилади. Биз қуйида баён қиладиган Самарқанд вилоятида бўлган суд мажлислари гапимизнинг яққол исботи бўлиши мумкин.

Мақоламиз қаҳрамони ҳақида

Муштарийларда тасаввур ҳосил бўлиши учун суд ҳукми билан айбдор дея топилган мақоламиз қаҳрамони ҳақида қисқача маълумот бериб ўтамиз.

Қаҳрамонимиз Умаров Шухрат Халикулович Самарқанд вилояти Пастдарғом туманида жойлашган “Жума элеватори” акциядорлик жамияти раиси сифатида 2017 йилнинг 14 мартидан 2017 йилнинг 18 июлигача меҳнат фаолиятини амалга оширган. У раҳбарлик қилган даврида корхона фаолиятида бир қатор ижобий ўзгаришлар амалга оширилган, хусусан:

- “Жума элеватори” акциядорлик жамияти томонидан қўшни Афғонистон давлатига 4000 тонна буғдой экспорт қилинган, натижада корхона ҳисоб-рақамига хориждан 760.000 АҚШ доллари келиб тушган;

- Туркия давлати билан жамият ўртасида 120 тонналик янги тегирмон қуришга шартнома имзоланган;

- корхонанинг мавжуд тегирмон цехи таъмирланиб, ишлаб чиқариш қуввати 82-85 фоизгача кўтарилган, омихта ем сифати яхшиланган, ишлаб чиқариш ҳажми икки баробар ошган;

- собиқ раҳбарият даврида корхонада ходимларнинг иш ҳақидан, бюджет ва бюджетдан ташқари тўловлардан боқиманда қарздорликлар ҳамда мол етказиб берувчи ташкилотлардан вужудга келган 3,5 млрд сўмлик кредитор қарздорликнинг қарийб ярми ёпилган;

- бир неча йиллардан буён иш ҳақиларни ўз вақтида олаолмасдан, ойлик иш ҳақи ўрнига қисман натура ҳолида нон ва омихта ем маҳсулотлари олиб келаётган, охирги 6 ойдан буён ойлик иш ҳақи олмаган ишчилар ойлик иш ҳақини ўз вақтида ва тўлиқ олишни бошлаган;

- корхона ишчи-хизматчиларига қулай шароитлар яратиш мақсадида бир неча йиллардан буён корхона ҳудудида кўринмай қолган “Отойўл” автобуслари олиб келиниб таъмирланган, корхонанинг ҳудуди ободонлаштирилиб, жамият ходимлари учун “Ишчилар ошхонаси” қуриш, маъмурий бинони таъмирлаш ишлари бошланган эди.

Ариза келиб тушди

Лекин ҳаёт доим ҳам бир текисда кетавермайди. Кунларнинг бирида, аниқроғи 2017 йил 12 июль куни Самарқанд вилояти Ургут туманидаги ғаллачилик-сабзавотчилик йўналишидаги “Наргиза Мусаввар даласи” фермер хўжалиги раиси А.Усмонов Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Департаментнинг Самарқанд вилоят бошқармаси бошлиғи номига Пастдарғом туманидаги “Жума Элеватори” АЖ юристи “Фазлиддин” 15 тонна омухта ем олиш учун 1.500.000 сўм ва шартнома тузиб бериш эвазига 200.000 сўм талаб қилаётганини айтиб, “Жума Элеватори” АЖ юристи “Фазлиддин”га нисбатан қонуний чора кўришни сўраб, ариза билан мурожаат қилган.

Амалга ошмай қолган “тадбир”

“Жума Элеватори” АЖ юристи “Фазлиддин”ни “қўлга олиш” тадбири режалаштирилган куни, яъни 2017 йил 18 июль куни фермер хўжалиги раиси А.Усмонов ўзи билан олиб келган “Камаз”га 14 740 кг ем ортиб кетиши олдидан юрист “Фазлиддин”ни роса қидиради ва топа олмайди. Ўша куни АЖ раиси Ш.Умаров уни эрталаб иш билан Тошкентга юборган бўлади. Фермер хўжалиги раиси А.Усмонов юрист Фазлиддинни топа олмагач, “тадбир” ташкилотчилари билан маслаҳатлашиб, тадбирга аталган пулни омухта ем цехи технологи С.Жумановга бериб кетишга қарор қилади ва А.Усмонов ем ортган ишчилар билан ҳисоб-китоб бўлганидан сўнг омухта ем цехи технологи С.Жумановни олдига бориб, “Сиздан ўзлари олиб кетишади” деб 1,5 млн сўм миқдоридаги пулни ташлаб кетади. Пулни берганлигига ишора қилганидан сўнг, С.Жуманов тезкор тадбир билан қўлга олинади. Иш бўйича пора предмети сифатида ўтган 1.500.000 сўмни “Сиздан ўзлари олиб кетишади” деб ташлаб кетилгани тезкор тадбирда иштирок этган холисларнинг кўрсатувлари билан тасдиқланади.

АЖ раиси Ш.Умаров аризачи А.Усмоновдан пул сўрамаган, омухта ем цехи технологи С.Жумановга аризачи А.Усмоновдан пул олиб қолгин демаган, С.Жуманов ҳам АЖ раисига қарши кўрсатув бермаган бўлсада, “тадбир ташкилотчилари” Ш.Умаровни ўша куни ҳибсга олишади.

Асосланмаган айблов

Дастлабки тергов томонидан Ш.Умаров давлат иштирокидаги ташкилот мансабдор шахси дея баҳоланиб, Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “в” банди билан, яъни ўз хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда мулкий наф кўриш мақсадида бир гуруҳ шахслар билан олдиндан жиноий тил бириктириб, қонунга хилоф эканлигини била туриб, тамагирлик йўли билан пора олишда ифодаланган таснифланиши жиҳатидан оғир бўлган жиноий қилмишни қасддан содир этганликда айбланган.

Жиноят ишини судда кўриш даврида на “Жума элеватори” АЖ бошқаруви раиси Ш.Умаров, на “Жума элеватори” АЖ омухта ем цехи технологи С.Жуманов аризачи А.Усмоновдан товламачилик йўли билан пора сўрамаганлиги (сўзлашувлар стенограммасининг бирор ерида уларнинг А.Усмоновдан пора сўраганлиги қайд этилмаган), яъни пора талаб қилмаганлиги ёки пора беришга мажбур этадиган шароитга солиб қўймаганлиги (жума куни пул ўтказган фермерга душанба куниёқ машинасига ем юклашга рухсат берган) маълум бўлган.

Судда аризачи – “Наргиза Мусаввар даласи” фермер хўжалиги раиси А.Усмонов “Жума элеватори” АЖ раиси Ш.Умаров ундан пул сўрамаганлигини, пулни юрист “Фазлиддин” сўраганини айтиб кўрсатма берган, омухта ем цехи технологи С.Жуманов ҳам Ш.Умаров унга аризачи А.Усмоновдан пул олиб қолгин демаганлигини, пулни “ўзлари келиб олиб кетишади” деб ташлаб кетганини айтиб кўрсатма берган.

Бироқ Ш.Умаровнинг тамагирлик йўли билан пора олганлигини тасдиқловчи далиллар бўлмаслигига қарамай, жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилояти Пастдарғом туман судининг 2017 йил 1 декабрдаги ҳукми билан “Жума элеватори” акциядорлик жамияти бошқарувининг собиқ раиси Ш.Умаров Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “в” банди билан ҳамда “Жума элеватори” акциядорлик жамияти омухта ем цехи технологи С.Жуманов Жиноят кодексининг 28, 210-моддаси 2-қисми “в” банди билан айбланган ҳамда жавобгарликка тортилган.

Қонуннинг нотўғри талқини

Ўз тасдиғини топмаган жиноятда айблангани етмаганидек, Ш.Умаровга эълон қилинган айблов хато бўлганлиги маълум бўлди. Яъни, тадбир уюштирилган 2017 йил 18 июль куни “Жума элеватори” акциядорлик жамияти устав фондида давлат улуши бўлмаган, дастлабки тергов ҳам, суд ҳам, Ш.Умаровга нисбатан эълон қилинган айбловга таъсир қилиши мумкин бўлган мазкур асосий ҳолатни ҳисобга олмаган.

Наҳот, ишни тергов қилган терговчи ва ишни кўрган судья устав фондида давлат улуши бўлмаган ташкилотнинг мансабдор шахси Жиноят кодексининг 210-моддасида жавобгарлик назарда тутилган пора олиш жиноятининг субъекти бўла олмаслигини билмаса?!

Ахир 2015 йил 20 августдаги қонун асосида айрим қонун ҳужжатларига хусусий мулкни, тадбиркорлик субъектларини ишончли ҳимоя қилишни янада кучайтиришга, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни бартараф этишга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, давлат улуши бўлмаган ташкилотнинг мансабдор шахси 210-моддага кўра пора олиш жинояти бўйича жавобгарликка тортилмаслиги, аксинча бундай ҳолатда уларга янги киритилган 192-9-модда (тижоратда пора эвазига оғдириб олиш) қўлланиши белгиланган эди.

Наҳотки терговчи ёки судья 3 йил олдин қонунчиликка киритилган ушбу ўзгаришдан ҳалигача бехабар бўлса?!

Жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилояти Пастдарғом туман судининг 2017 йил 1 декабрдаги ҳукмидан норози бўлиб, жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят кассация судига ҳукмни чиқарган суд орқали 2018 йил 5 февралда кассация шикояти топширилган.

Ш.Умаровнинг жиноят ишини кассация судида кўриш давомида Самарқанд вилояти Пастдарғом туманидаги “Жума элеватори” акциядорлик жамиятида давлат улуши мавжуд эмаслиги тўғрисида бир неча ваколатли органлардан маълумотномалар тақдим этилган. Жумладан:

1. Ўзбекистон Республикаси Хусусийлаштирилган корхоналарга кўмаклашиш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитаси ҳузуридаги Давлат активларини бошқариш маркази томонидан берилган маълумотномада “Жума элеватори” АЖ устав капиталида 2017 йил 30 декабрь ҳолатига кўра давлат улуши мавжуд эмаслиги кўрсатилди (ҳукм чиқарилган пайтда давлат улуши мавжуд эмаслиги тўғрисида);

2. Қимматли қоғозларни марказий рўйхатдан ўтказувчи вазифасини бажарувчи ваколатли орган Қимматли қоғозларнинг марказий депозитарийси берган маълумотга кўра, 2015 йил 7 октябрь ҳолатига кўра, “Жума элеватори” акциядорлик жамияти устав фондида давлат улуши мавжуд эмаслиги кўрсатилган (жиноят содир этилган пайтда давлат улуши бўлмаган);

3. Республикада донни харид қилиш, сақлаш ва қайта ишлаш соҳасидаги бошқарувни амалга оширадиган “Ўздонмаҳсулот” АК дан олинган маълумотномада ҳам 2017 йил 12 май ҳолатига кўра “Жума элеватори” АЖ устав фондида давлат улуши мавжуд эмаслиги кўрсатилди (жиноят содир этилган пайтда давлат улуши бўлмаган).

Кўриниб турганидек, жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят суди кассация инстанцияси судлов ҳайъатига учта ваколатли органдан “Жума элеватори” АЖ устав фондида давлат улуши мавжуд эмаслиги кўрсатилган маълумотномалар тақдим этилди.

Прокурор чалғитди, суд ишонди

Кассация судида аввалги суд мажлисларида иштирок этмаган прокурор С.Усманов ўзининг музокара фикрида “Жума элеватори” устав фондида давлат улуши мавжуд бўлмасада, бироқ мазкур акциядорлик жамияти “Ўздонмаҳсулот” АК қошидаги жамият ҳисобланади, шу сабабли ҳукм қонуний бўлган, деб ҳукмни ўзгаришсиз қолдиришни сўради.

Ваҳоланки, прокурорнинг мазкур фикри Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 17 октябрдаги “Давлат улуши устувор бўлган акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарувни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-2635-сон қарори талабларига зид эди.

Ушбу қарорнинг 5-бандига асосан, давлат бошқарув органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, давлат унитар корхоналари ва давлат муассасалари, Ўзбекистон Республикаси Марказий банки, Тикланиш ва тараққиёт жамғармасига тегишли бўлган акциялар акциядорлик жамиятларининг устав капиталидаги давлат улуши ҳисобланиши;

хўжалик бошқарув органларига мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган акциялар акциядорлик жамиятларининг устав капиталидаги давлат улуши ҳисобланмаслиги белгиланган.

Яъни, давлат улуши бўлган акциядорлик жамияти бошқа бир корхонани ташкил этса, бу ўша янги ташкил этилган корхонада давлат улуши бўлади, дегани эмас. Шунга асосан “Жума элеватори” акциядорлик жамияти устав фондидаги “Ўздонмаҳсулот” АК нинг улуши давлат улуши ҳисобланмайди.

Шундай бўлсада, жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят кассация суди ҳам ўз ажрими билан 1-инстанция судининг ҳукмини ўзгаришсиз қолдирди.

“Тасодифан” унутилган далиллар

Энг қизиғи Жиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят кассация суди ажримида “Жума элеватори” АЖ устав фондида давлат улуши мавжуд эмаслиги тўғрисида учта ваколатли органдан олинган маълумотномалар умуман қайд этилмаган, бирор жойда эслаб ҳам ўтилмаган. Гўёки кассация суди иш учун энг аҳамиятли бўлган далилларни эсидан чиқариб қўйган.

Ахир, ЖПКнинг 22-моддасидан келиб чиқиб, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши керак эмасми? Суд ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозим эмасми?

Асоссиз асос

Кассация суди ўз ажримида “Жума элеватори” АЖ устав капиталида давлат улуши мавжуд эканлигини қуйидаги далил билан асослашга ҳаракат қилган:

Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 6 августдаги 376-сонли қарорининг 1-иловасига мувофиқ, “Жума элеватори” АЖ “Ўздонмаҳсулот” АК таркибига кирувчи дон маҳсулотлари корхонаси ҳисобланиши ва дон маҳсулотлари корхоналаридаги давлатга тегишли акциялар (пайлар) улуши 25-26 фоизни ташкил қилиб, улар «Ўздонмаҳсулот» акциядорлик компаниясининг устав фондига берилгани қайд этилган. Яъни ҳақиқатдан “Жума элеватори” АЖ ташкил этилган пайтда унда давлат улуши бўлган.

2018 йил 4 апрель куни Адлия вазирлиги ҳузуридаги Давлат хизматлари агентлиги томонидан тақдим этилган маълумотномада, “Жума элеватори” АЖ 1996 йил 4 июлда 200/6 сон реестр рақами билан давлат рўйхатидан ўтказилган бўлиб, унда давлат улуши 26,3 %, “Ўздонмаҳсулот” АК улуши 37,6 % ҳамда акциядорлар улуши 36,1 % ни ташкил қилиши кўрсатилган.

Кассация суди ўз ажримига асос сифатида олган ушбу маълумотнома судга адвокатлар томонидан тақдим этилган ва мазкур хатнинг охирида шундай дейилган эди:

“Бироқ, Ўзбекистон Республикаси “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонунининг 42-моддасининг иккинчи хатбошисига асосан, жамият акциядорларининг реестрини шакллантириш учун қимматли қоғозлар эгаларининг депо ҳисобварақлари ҳолатига кўра марказий рўйхатдан ўтказувчи вазифасини бажарувчи Қимматли қоғозларнинг марказий депозитарийси томонидан амалга оширилади.

Шу сабабли, жамиятнинг акциядорлари ҳақидаги сўнгги тўлиқ маълумотни олиш учун ваколатли орган ҳисобланган Қимматли қоғозларнинг марказий депозитарийсига мурожаат қилиш мақсадга мувофиқ”.

Қимматли қоғозларнинг марказий депозитарийси берган маълумотини эса юқорида қайд этдик, унда 2015 йил 7 октябрь ҳолатига, “Жума элеватори” акциядорлик жамияти устав фондида давлат улуши мавжуд эмаслиги қайд этилган. Яъни давлат мазкур акциядорлик жамиятидаги ўз улушини аллақачон сотиб юборган.

Акциядорлик жамиятида давлат улуши мавжуд ёки мавжуд эмаслиги ҳақидаги расмий маълумотни бериши мумкин бўлган ягона ташкилот ўз хулосасини айтган, аммо суд бу хулосани “унутиб қўйган”.

Хўп, суднинг қўлида икки хил мазмундаги маълумот тўпланибди, суд уни аниқлаштириш, шубҳа-гумонни бартараф қилиши керакмасмиди? Суднинг бу бепарволигини қандай изоҳлаш ёки оқлаш мумкин?

Давлат улуши бўлмаса нима бўлади?

Ҳалидан буён “Жума элеватори” АЖда давлат улуши йўқлигини исботлашга ҳаракат қиляпмиз, хўш, ўзи бу факт нимани ўзгартиради? Давлат улуши бўлса нимаю, бўлмаса нима?

Гап шундаки, бу жазо тайинлашда катта аҳамият касб этади.

Кўпчилигимиз Жиноят кодексидаги 210-модда – пора олиш жинояти ҳақида кўп эшитганмиз.

Пора олиш жинояти 2015 йилгача ҳамма учун бир хил эди. Ўша йили тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ кенг кўламли ислоҳотлар натижасида пора олишни иккига ажратишди ва тижоратдаги пора учун алоҳида модда (192-9-модда) жорий этилди.

Энди жазо тайинлашдаги фарқини кўриб чиқамиз.

Суд ҳукмида Ш.Умаровга қўйилган айблов (гарчи унинг асослилиги тўлақонли исботланмаган бўлса ҳам) учун 210-моддаси 2-қисм “в” банди, яъни давлат органи, давлат иштирокидаги ташкилот мансабдор шахсининг пора олиши 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

Энди худди шу қилмиш давлат улуши бўлмаган нодавлат тижорат ташкилоти ёки бошқа нодавлат ташкилоти мансабдор шахси томонидан содир этилса:

• энг кам ойлик иш ҳақининг 100 бараваридан 300 бараваригача миқдорда жарима;
• 2 йилдан 3 йилгача ахлоқ тузатиш ишлари;
• 3 йилдан 5 йилгача озодликни чеклаш;
• 3 йилдан 5 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

Фарқ қанчалар катта эканлигини кўряпсизми? Суд ва прокурорларнинг қонунни нотўғри талқин қилиши, далилларни синчиклаб ўрганмаслиги натижасида бир неча ойлардан буён бир айбсиз айбдор қамоқда сақланмоқда. Ўз ишига масъулиятсиз инсонларнинг касрига жабр чекмоқда.

Ҳали Ш.Умаровга қўйилган айблов аслида мавжуд эмаслиги ҳақида кўп ҳам гапирмадик. Бу алоҳида мавзу. Ўзганинг айбини тўлақонли асослаб бера олмаган суд ва тергов органлари дард устига чипқондек ҳеч бўлмаса айбловни Жиноят кодексидаги тегишли модда билан малакалай олмаганига нима дейиш мумкин?

Биз мазкур ҳолатга тез орада тегишли мутасадди ташкилотлар – Олий суд ҳамда Бош прокуратура эътибор қаратиши ва ҳуқуқлари поймол бўлаётган Ш.Умаровга қонун доирасида ёрдам беришларидан умидвормиз. Воқеалар ривожини Кун.уз сайтида кузатиб боринг.

Зафарбек Солижонов