Қимматлашиб бораётган олтин: нега инқироз шароитида бу қимматбаҳо металлга пул тикишади?

Бундан биз, экспортимизнинг энг кўп — 24 фоизи улушини (2019 йил якунлари бўйича маълумот) ташкил этувчи ўзбекистонликлар хурсанд бўлишимиз ва хавотирга тушмаслигимиз керакми?

Ўзбекистоннинг олтин захиралари

Ўзбекистон олтиннинг тасдиқланган захира конлари бўйича жаҳонда 8-ўринда туради. Уни қазиб олиш бўйича 11-ўринда (йилига 90 тонна). Захиралардаги қазиб олинган олтин миқдори бўйича эса 16-ўринда.

2020 йилнинг 1 январь ҳолатига Ўзбекистоннинг захираларда жамғарган олтини миқдори 336 тоннани ташкил этади. Бу мамлакат олтин-валюта захираларининг қарийб 53 фоизини ташкил қилади. Бу миқдор Ўзбекистонга импортнинг 13 ойини молиялаштириш имконини беради.

Юқорида таъкидланганидек, 2019 йилда олтин экспорти мамлакат ялпи экспорти улушида 24 фоизни ташкил этиб, 4,9 миллиард АҚШ доллари миқдорига тенг бўлган.

Зангламас ва емирилмас бойлик

Қора олтин — нефть ва зангори олтин — табиий газдан фарқли ўлароқ, соф олтин ер қаъридан қазиб олинганидан сўнг хўжалик фаолиятида сарфлаб юборилмайди. Олтин бир неча минг йилдан буён археологик артефактлар, заргарлик-хўжалик буюмлари, нумизматик ва эсдалик танглари, ўлчовли ва банк ёмбилари сифатида тўпланиб келинмоқда.

2012 йилда олиб борилган ҳисоб-китобларга кўра, инсоният яралганидан буён қазиб олинган олтиннинг миқдори 166,6 минг тоннани ташкил этади. Бу миқдор қанчалигини билиш учун, агар шу вақтгача эритилган жаҳоннинг барча тиллалари битта куб шаклида тўпланса, унинг томони камида 20 метрни ташкил этади.

Мамлакат молия вазирлиги ёки марказий банки назорати остида бўлган олтин жамғармаси ушбу давлатнинг олтин захираси ҳисобланади. Аввалига унинг бош функцияси миллий валюта эквивалентини таъминлаш бўлган  бўлса, бугунги кунга келиб миллий валюта курсини барқарорлаштириш учун инқирозга қарши функцияни бажармоқда. Шу сабабли яхши олтин захиралари кўпроқ иқтисодий мустақилликни таъминлайди. 2008 йилги жаҳон иқтисодий инқирозидан сўнг дунёда олтин захираси ўсиб бориш тенденцияси кузатилмоқда.

Сўнгги йилларда жаҳон бўйича олтин қазиб олиш йилига қарийб 2,8 минг тоннани ташкил этмоқда. Фақат битта муаммо бор: агар олтин қазиб олувчи корхоналар шу суръатда ишлашда давом этишса, 20-25 йил ичида конларни тугатишади.

Олтиннинг жаҳон бозорларидаги нархи

1717 йилда Исаак Ньютон троя унцияси (31,1 грамм) учун метин нарх белгилаган — 4,24 фунт-стерлинг. Қайд этиш жоизки, бу нарх 200 йил мобайнида ўзгармасдан келган.

Икл марта олтин нархи 1932 йилдан сўнг ошган, бу ўша вақтдаги ҳарбий ҳаракатлар билан боғлиқ. Шундан сўнг «олтин стандарт» ўзгартирилган 1971 йилгача шу даражада қолган. Кейинчалик олтин бўйича статистика бошқа рангли металлар нархи динамикаси каби цикллар бўйича олиб борилган.

Сўнгги 10 йилликлар ичида олтин нархи курси кишини таажжублантирмасдан қолмайди. Агар 2001 йилда унциясини 272 долларга сўрашган бўлса, 2011 йилга келиб унинг нархи 1600 долларга чиқиб кетди.

Сўнг жаҳон бозорларида узоқ вақт мобайнида 1 унцияси 1300 АҚШ доллари миқдорида сотиб келинган олтиннинг баҳоси 2019 йилнинг ярмидан бошлаб яна кўтарила бошлади. Коронавирус инқирози бошлангач, унинг нархи 1700 доллардан ҳам ошди. Бугунги кунда унинг қиймати 1680 доллар атрофида баҳоланмоқда.

Айниқса, нефть нархи пасая бошлагач, олтин баҳосида кескин кўтарилиш юз бергани диққатга сазовор.

Энди нима бўлади?

Олтинга бўлган талабнинг ошиши унинг нархи ва қазиб олинишини жадаллаштириши мумкин, албатта. Бироқ, сўнгги ўн йилликда шу нарса равшанлашдики, қимматбаҳо металл қиймати боғлиқ бўлган биринчи нарса бу — АҚШ долларидир. Доллар қанчалик мустаҳкам бўлса, олтин нархи тушади ва аксинча. Шу сабабли, бу ерда олтин ишлаб чиқарувчилар бирор нарсани ўзгартиришга қодир эмас.

Олтин қийматининг сўнгги 5 йилдаги статистикаси кўрсатмоқдаки, у бир мавсум мобайнида ҳам тебраниши мумкин, бунда ўрни келса ҳаттоки глобал сиёсий ва иқтисодий омиллар ҳам рол ўйнамай қолиши ҳам мумкин.

Аммо олтин қийматига бевосита таъсир ўтказиши мумкин бўлган бир неча асосий омиллар барибир мавжуд:

• Америка доллари курсининг тебраниши;
• Мамлакатлар ўртасидаги ташқи иқтисодий алоқалар;
• Олтин қазиб олишни соддалаштирувчи инновацион технологиялар;
• Заргарлик буюмларига талаб;
• Энергия ташувчилар учун харажатлар ошиши;
• Жаҳондаги сиёсий вазият.

Бу омиллардан ташқари яна бир кўплаб бошқалари ҳам борки, улар бу қимматбаҳо металлнинг курси динамикасига у ёки бу даражада таъсирини ўтказади.

Нима бўлганда ҳам, молиявий инқироз ва номаълумлик шароитида олтин нархи ҳамма вақт ўсади. Лекин бу ҳам вақтинчалик ҳол. Агар номаълумлик горизонти узайиб кетса (айтайлик, 3–6 ойгача) олтин нархи ҳам пасая бошлайди. Чунки бирламчи эҳтиёжларни қондирувчи товарлар қийматга эга бўла бошлайди.

Олтин нима учун қадрга эга? Чунки унинг жамғариш ва қийматни сақлаш функцияси бор. Лекин жамғаришдан маъно бўлмаса, қийматнинг ўзи қолмаса, олтиндан қандай наф бўлади?

Тажрибали инвесторлар беқарор сиёсий ва иқтисодий вазиятда ўз маблағларини ҳимоя активи бўлиб хизмат қилувчи олтинга тикишади. Бундан хулоса қилиш мумкинки, иқтисодий юксалиш даврида сариқ металлнинг котировкалари кўпинча пасая бошлайди.

Шуҳрат Шокиржонов тайёрлади.