Салбий прогнозлар ўзини оқламади: баҳорда карантинни рад этган Швеция наҳотки ютди?

Италия қиш фаслининг охирлари, баҳорнинг бошларида қандай даҳшатга дучор бўлгани барчага маълум. Швецияда эса шу кунгача COVID-19 юқтириш билан боғлиқ 82 мингдан ошиқ ҳолат қайд этилган, 5800га яқин киши вафот этган.

29 май куни коронавирусдан ўлим ҳолатлари даражаси бўйича 5,5 миллион аҳолиси бор Швеция жаҳонда биринчи ўринга ҳам чиққан. Сўнгги ҳафталарда мамлакатда ўртача ўлим даражаси 0,64 ни ташкил этган.

Ҳозир манзара бутунлай ўзгарган. Сўнгги ҳафталарда янги зарарланишлар сони Швеция ва Италияда 200дан ошмаяпти, масалан Испанияда ўтган ҳафтада бу кўрсаткич кунига 2 мингдан, Францияда эса мингдан ошиқ бўлган.

Боз устига, бир-икки ой муқаддам ҳамма кўмишга тайёргарлик кўраётган швед иқтисодиёти карантин жорий этилмаганининг меваларини кўра бошлади.

Асосийси — ким билан таққослашни билиш

Прогнозчилар яна лойқа сувга ўтириб қолишди. Улар швед иқтисодиёти ва бутун қиролликка даҳшатли замонларни «башорат» қилишаётган эди. Аввалига карантиннинг жорий этилмагани иқтисодиётга заррача ёрдам қилмагани, ҳаттоки аксинча, зиён келтирганини ёзишди, сўнгра жуда ёмон чораклик кўрсаткичларни тахмин қилишди.

Бироқ, Скандинавиянинг энг йирик иқтисодиётидаги иккинчи чорак кўрсаткичларига ҳозирда нафақат Европанинг бошқа давлатлари ҳасад қилмоқда. Швеция статистика бошқармаси маълумотларига кўра, Швеция ЯИМи апрель-июнь ойларида аввалги чоракка нисбатан 8,6 фоизга пасайган. 2019 йилнинг иккинчи чорагига нисбатан пасайиш бироз камроқ — 8,2 фоиз.

Бу — чораклик ҳисобот жорий этилган сўнгги 40 йил ичидаги энг катта пасайиш. Бу пасайиш 2008 йилнинг тўртинчи чорагида — бутун сайёра молиявий инқироз ёқасида қолган вақтдаги 3,8 фоиздан қарийб икки баробар кўпроқ.

Capital Economics иқтисодчиси Дэвид Оксли бу рақамларда швед иқтисодиёти ҳам коронавирусдан кучли жабрлангани кўради. «Лекин йилнинг ярми ўтиб бораётганда Швеция иқтисодиёти кучли силкинишларни бошдан кечирган Европанинг жануби билан солиштирилганда бошқа лигада экани маълум бўлмоқда», — дейди у.

Январь-март ойларида 2019 йилнинг сўнгги кварталига нисбатан рамзий 0,1 фоизлик ўсишга эришган Швеция иқтисодиёти Қўҳна қитъанинг нафақат жанубий, балки барча йирик иқтисодиётларидан ўзган. Апрель-июнь ойларида еврозона иқтисодиётидаги таназзул 12,1 фоизни ташкил этди, бутун Европа иттифоқининг иқтисодиётида эса 11,9 фоизни. ЯИМ бўйича иккинчи чоракда энг ёмон кўрсаткичлар Испанияда (боз устига, кетма кет икки чоракда ҳам) — минус 18,5 фоиз. Германия (–10,1 фоиз), Италия (–12,1 фоиз) ва Франция (–13,8 фоиз) кўрсаткичлари бироз «яхшироқ».

Жаҳоннинг биринчи иқтисодиётини Швеция иқтисодиёти билан умуман таққослаб бўлмайди. Иккинчи чорак якунлари бўйича АҚШ ялпи ички маҳсулоти 32,9 фоизга пасайган.

Бир томондан, албатта, иқтисодиётнинг рекорд даражада таназзулга учрагани билан мақтаниш ғалати, иккинчи томондан бошқа давлатларда иқтисодиётнинг аҳволи янада чатоқ бўлиб турган пайтда негатив кўрсаткичларни ҳам фойда сирасига киритса бўлаверади.

Коронавирусга қарши курашишнинг шведча моделига қаршилар Швецияни Европанинг йирик мамлакатлари билан эмас, қўшнилари билан таққослаш кераклигини айтишади, табиийки бу мантиқли талаб. Халқаро валюта жамғармаси иқтисодчиларининг фикрича, швед модели йилнинг дастлабки уч ойида қироллик иқтисодиёти учун пандемия оқибатларини юмшатиб берган, иккинчи чоракда плюс йўқолган ва вазият тенглашган.

Швеция Марказий банки – Riksbank прогнозига кўра, 2020 йил якунлари бўйича Швеция иқтисодиётида пасайиш 4,5 фоиз бўлади. Юқорида номи тилга олиб ўтилган Дэвид Оксли Capital Economics тадқиқотида ҳаммуаллиф бўлиб, унга кўра Швеция иқтисодиёти 2020 йилда бор-йўғи 1,5 фоизга қисқаради холос.

Дания Марказий банки мамлакат иқтисодиётида жорий йилда пасайиш 4,1 фоиз бўлишини айтмоқда.

Норвегияга солиштирилганда вазият янада ёмонроқ. Норвегия марказий банкига кўра, мамлакат материк иқтисодиётида (нефть-газ секторидан ташқари) 2020 йил якунларига кўра пасайиш 3,9 фоизга тенг бўлади.

Иқтисодий кўрсаткичлар қарийб бир хил, лекин Швециянинг коронавирус статистикаси анча ёмон: бу ерда коронавирусдан ўлим кўрсаткичлари Норвегияга нисбатан 12, Финландияга нисбатан 7, Данияга нисбатан 6 баробар юқори.

Табиийки, шведларнинг ўзига ҳам ярмиси қариялар уйига тўғри келган «вирусли» ўлим билан боғлиқ бу вазият кўп ҳам ёқмаяпти. Ошиб бораётган танқидлар фонида мамлакат бош вазири Стефан Лёвен бир ой олдин комиссия тузди, у пандемия чоғида ҳукумат ҳаракатларини текширади.

«Улар (шведлар) ҳеч нарсага эришишгани йўқ, — дейди Жаҳон иқтисодиёти институти профессори Жейкоб Ф. Киркегард. — Улар ўз оёғига ўқ узишди, лекин иқтисодиётга ёрдам беришгани йўқ».

Барча кутилмалардан юқори

Албатта, карантиннинг йўқлиги швед иқтисодиётига заррача ёрдам бера олгани йўқ, деган умумтарқалган фикрни чораклик корпоратив ҳисоботларга кўра ўзгартиришга тўғри келади.

Иқтисодчилар жўр бўлиб нафақат бутун Швеция иқтисодиётида, балки швед бизнеси ҳам ёзда қийин даврларга дуч келишини «башорат» қилишаётган эди. Бироқ июль ойида компаниялар иккинчи чораклик учун ҳисоботларни тақдим эта бошлашгач, манзара у қадар қўрқинчли эмаслиги ойдинлашди. Ericsson ва Electrolux’дан тортиб Handelsbanken ва Assa Abloy’гача бўлган швед компаниялари бирин-кетин таҳлилчилар прогнозларидан анча юқори натижаларни кўрсата бошлашди. Бу ерда иккинчи чоракдаги йўқотишлари 97 млн швед кронаси бўлган Handelsbanken банки рекордчи бўлди — у тахмин қилинган миллиард кронадан қарийб 10 баробар камроқ йўқотишга учраган.

«Шунчалик кўп компания кутилганидан кўра кўпроқ даромад топганини ҳеч қачон кўрмаганман, — дея таажубланади SEB банкининг акциялар билан операциялар бўйича бош мутахассиси Эсбёрн Лундевал. — Бундай вазият (кўрсаткичларнинг прогнозлардан ошиши) қарийб ҳар бир компанияда рўй берди».

Дарвоқе, SEB директори Йоҳан Торгебининг фикрича, Швеция ҳукумати дўконлар, банклар ва мактабларни ёпмасдан тўғри иш қилган.

«Биз истеъмол ва бошқа индикаторлар бўйича иқтисодиётдаги таназзул Европанинг бошқа мамлакатларига нисбатан анча паст бўлишини аниқ кўриб турувдик», — дейди у.

Чораклик ҳисобот чиққач, дарҳол савол пайдо бўлди: Коронавирусга қарши курашишнинг швед модели яна қанча сюрприз тақдим этади?

«Биз жамоат жойлари ва мактабларни ёпмаганимиз пандемия бизга таъсир қилмаганини англатмайди, — дейди подшипник ишлаб чиқарувчи SKF фирмаси директори Альрик Даниелсон. — Шубҳасиз, бизнинг компанияларга уйда ўтириш буюрилмагани катта ёрдам берди».

Гётеборгдаги SKF компанияси пандемия чоғида ишни тўхтатгани йўқ. Фақатгина ўзини ёмон ҳис қилган ишчиларга жавоб берилган. Иккинчи чоракда SKF’нинг операцион даромади 2019 йилнинг шу даврига таққосланганида қарийб ярмига қисқарган, лекин шу натижа ҳам прогноздагидан 35 фоизга кўпроқ. SKF акциялари эса мартдаги минимумдан сўнг 50 фоизга ўсган.

Иккинчи чоракда 6 млрд крона фойда билан чиққан Swedbank президенти Йэнс Ҳенриксон ҳам коронавирус банкка фойда келтирганини айтади.

«Ҳа ёки йўқ, деб айта олмайман, — дейди у карантиндан воз кечишнинг бизнесга таъсири ҳақидаги саволга. — Биз ёпилмадик, шу нарса бизга фойда келтирган бўлса керак. Агар швед иқтисодиётига қаралса, у тиклана бошлаётганини кўриш мумкин».

Бошқалардан ўзгача

«Банкротликлар сони жуда кам, — дейди Эсбёрн Лундевал. — Тахминимча, биз бу инқироз даврида ўзимизни бошқалардан ўзгачароқ тутганимиз ёрдам берган».

Таҳлилчилар швед бизнесини бири иккинчисидан кескин фарқланувчи икки гуруҳга бўлинганига эътибор қаратишмоқда. Швед модели кўпроқ ички бозорга йўналган компанияларга ёрдам берган. Швед саноатининг йирик экспорт секторига кирувчи компаниялар эса хорижлик рақобатчилари сингари пандемия, талабнинг сустлашуви ва етказиб бериш занжирининг узилиши олдида заифлашиб қолган. Volvo Group, Alfa-Laval, Trelleborg, SKF, Getinge ва бошқа кўплаб шу каби компанияларда иккинчи чоракда даромад кескин пасайган. Лекин ҳаттоки шунда ҳам уларнинг кўрсаткичлари таҳлилчилар пронозидан юқори.

Ericsson телекоммуникация компанияси иккинчи чоракда операцион даромадни оширган, маиший техникалар ишлаб чиқарувчи Electrolux эса нолга чиққан, гарчи уларга йирик зарар прогноз қилинаётганди.

Volvo президенти ва бош директори Мартин Лундстедтга кўра, иккинчи чоракда сотувларнинг 38 фоизга камайиши компания тарихида «мисли кўрилмаган» ҳолат бўлган, лекин шунга ва деталларни етказиб бериш билан боғлиқ катта муаммоларга қарамасдан, концерн харажатларни тезкорлик билан қисқартириб, фойда билан чиққан.

Мактаб ва боғчаларни ёпмаслик масаласи бўйича аҳоли ўртасидаги тўлиқ келишув кичик фарзандлари бор оилаларга ёрдам берган.

«Ўртача швецияликнинг меҳнат унумдорлиги бошқаларга нисбатан юқорироқ эканининг сабаби — у ишдалигида боласига қараб турадиган одамлар бўлгани шарофатидандир», — деб ҳисоблайди Эсбёрн Лундевал.

Таҳлилчилар ҳам саноат компанияларига Хитой ҳамда Европанинг катта қисми (карантиндан чиқишнинг илк босқичида) тезда тиклангани, шунингдек, ҳукуматнинг иш ўринларини сақлашга қаратилган кучли дастури ҳам ёрдам берган.

Кўплаб шведлар очиқлик туфайли, шунингдек, ишга, дўконларга чиқиш, ўз уйларида ижтимоийлашувдан кўп ҳам қўрқмаслиги сабаб ўзларида бошқаларга нисбатан у қадар катта бўлмаган руҳий устунлик бор, деб ҳисоблашади.

Коронавирусга қарши курашнинг қайси модели яхшироқ: (шведча) юмшоқроғими ёки қатъийсими — бунга Германия ва Эстонияда бўй кўрсатган коронавирус пандемиясининг иккинчи тўлқини, унинг оқибатлари қандай бўлиши узил-кесил аниқлик киритиши мумкин.