Байден президентликка сайланса, Россия билан муносабатлар қай тарзда кечади?

18 август куни АҚШда Демократик партиянинг қурултойи Жо Байденнинг расман президентликка номзод сифатида кўрсатилиши билан якунланди. Гарчи, сўнгги кунларда Байденнинг республикачилар вакили Дональд Трампга нисбатан устунлиги пасайиб бораётган бўлса ҳам, у ҳамон сайловолди пойгасида олдинда бормоқда.

Бугун кўпчиликни, агар 3 ноябрь куни Жо Байден вакилларнинг 269тадан кўпроқ овозини олса ва АҚШнинг 46-президентига айланса, АҚШ-Россия муносабатлари қай тарзда кечиши қизиқтирмоқда. Демократлар номзоди аллақачон Путинга қарши чиқишини айтиб, ўз йўлини танлаб бўлган.

Байден ва Россия ўртасидаги муносабатлар бундан 12 йил олдин Барак Обама навбатдаги президент сайловларида Жон Маккейнни (у ҳам Россияга қарши номзод эди) мағлубиятга учратган пайтдан мураккаблаша бошлаган. Ўшанда Байден Обаманинг вице-президенти сифатида Оқ уйда иш бошлаганди.

Ўша пайтда кўпчилик демократлар партияси вакили бўлган Обаманинг АҚШ президенти бўлишини Россия учун катта ютуқ деб ҳисоблаган эди. Республикачилар номзоди Маккейн русофобик қарашларини ҳеч кимдан яширмас, бундай ҳолатда «кўнгли бўш» ва тинчликпарвар Обаманинг президент бўлиши бир тарафдан Россия учун анча яхши ҳолатдек кўринарди.

Обаманинг илк президентлик йилига аксарият сиёсатчилар истеҳзо билан «асал ойи» деб ном беришган. Ўшанда Обаманинг «тинчликпарвар» қиёфаси Нобель мукофотини топшириш комиссияси аъзоларини ҳам тўлқинлантириб юборди шекилли, улар ҳали ўз вазифасини киришганига унча кўп бўлмаган ва дунёда тинчлик ўрнатиш йўлида ҳеч иш қилишга улгурмаган Обамага ушбу нуфузли мукофотни топширишди. Ўшанда Обаманинг ўзи ҳам Нобель мукофотини нега олганига ҳайрон бўлган бўлса керак.

2009 йилда Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатларни «тиклаш» стратегияси ишлаб чиқилган эди. Аммо АҚШ давлат котиби лавозимида ишлаган демократлар вакили Ҳиллари Клинтон ва Россия ташқи ишлар вазири Лавровнинг «шарофати» билан ҳамма иш қоғозларда қолиб кетади. Ўшанда муносабатлар совуқлигича қолишига Россияни унча хушламайдиган Ҳиллари Клинтон сабаб бўлган. Кейинчалик, демократлар вазиятни тўғирлашга ва Россия билан муносабатларни илиқлаштиришга ваъда беришди. Аммо кейин содир бўлган воқеа-ҳодисалар сабабли ўзаро алоқалар ўзгармади.

Ҳар икки томон стратегик ҳужум қуролларни қисқартириш бўйича янги шартнома имзолаган бўлсада, Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар барибир илиқлашмади ҳамда икки анъанавий «геосиёсий душманлар» ўртасидаги алоқалар совуқлигича қолди.

2012 йилда АҚШ россиялик ҳуқуқшунос Сергей Магнитский ўлими билан боғлиқ иш учун бир қатор россиялик мутасаддиларни «Магнитский рўйхати»га тиркайди ва уларга нисбатан санкциялар эълон қилади. Шундан сўнг, Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар янада совуқлашиб кетади.

2014 йилдаги воқеалар: Украина шарқида, Донбассдаги айирмачиларга ёрдам берилиши ва Қримда референдум ўтказилиб, Россия таркибига қўшиб олиниши расмий Вашингтон ва Москва ўртасидаги муносабатларни боши берк кўчага тиқиб қўяди. Икки ўртада муросасиз рақобат ва қарама-қаршилик бошланади. Ўшанда АҚШда ҳукмронлик қилаётган демократлар ва Россия сиёсатчилари ўртасидаги муносабатлар энг қуйи даражага тушгандай туюлган эди, аммо ҳаммаси олдинда экан.

Демократларнинг наздида, 2016 йил ноябрь ойида АҚШда ўтказилган сайловларда россияликлар демократларнинг «кўксига пичоқ санчишди». Ўшанда, ҳатто сайлов арафасида ҳам демократлар номзоди Ҳиллари Клинтон республикачилар номзоди Дональд Трампдан ҳар тарафлама олдинда борётганди. Кўпчилик Ҳиллари сайловда ғалаба қозонишига шубҳа қилмаётганди. Аммо номаълум ҳакерлар томонидан Ҳиллари Клинтонга тегишли яширинча электрон почта ошкор этилгандан сўнг ҳаммаси барбод бўлди ва демократлар вакили Трампга ютқазиб қўйди. Ўшанда демократлар Ҳилларига тегишли электрон почтанинг топилиши ва ошкор этилишини Россия ҳукумати дастаклаган ҳакерлардан кўришади. Табиийки, Россия томони буни инкор қилади. Аммо бу иш барибир демократик партия вакилларининг Россияга нисбатан муносабатлари ёмонлашишига сабаб бўлади. Россияга нисбатан ашаддий тарзда кек сақлаётган демократлар орасида эса Жо Байден ҳам бор эди.

Шундан сўнг, Трампнинг сайловолди штаби ва Кремль ўртасидаги алоқалар ҳақида оммавий равишда жуда кўп айбловлар тахмин қилинди. Натижада, америкалик адвокат Роберт Мюллер икки йил давомида ушбу тахмин билан боғлиқ ишларда суриштирув ўтказди ва келишувга оид аниқ далиллар топилмади. Шунга қарамай, сўнгги икки йил ичида Жо Байден, барча демократлар сингари, Россияни ўзининг энг ашаддий душмани сифатида кўришда давом этиб келяпти ва бу унинг сайловолди кампаниясида ҳам ўз аксини топяпти.

Сайловолди мунозараларининг аксариятида демократлар Трампни Россияга ҳаддан ташқари дўстона муносабатда бўлганликда айблашди.

Жорий йил июнь ойида, АҚШ разведка хизмати, Россияни Афғонистондаги жангариларга «Ҳар бир ўлдирилган АҚШ аскари учун мукофот» тўлаганликда айблаб чиққанида Трамп яна демократларнинг кескин танқидлари остида қолиб кетди. Бунга сабаб, у АҚШ разведкаси маълумотларини «ишончли эмас» деб айтди, Байден эса унга қўшилмади.

«Президент бўлсам, бу ва бунга ўхшаган бошқа кўплаб қоидабузарликларга тоқат қилиб қилиб ўтирмайман. Лозим бўлса, Путин билан ҳам тўқнашаман. НАТОни кучайтираман. Путинга бизнинг демократик жараёнларга аралашиб, халал бериш қимматга тушишини уқтириб қўяман», деди Жо Байден.

Жо Байден вице-президентлиги даврида Вашингтон ва Москва ўртасида дўстона муносабатлар ўрнатиш режасини эсга олган баъзи экспертлар, ҳозир демократлар номзодини Россияга қарши чиқаётган «қирғий» деб аташади. Бошқа кузатувчилар эса Байден стратегик ҳужум қуролларни қисқартириш бўйича шартномани узайтириш каби мавзуларда Москва билан ўтказиладиган музокараларда ташаббускор томон бўлиши мумкинлигини тахмин қилишади.

Байден ва Украина ўртасидаги муносабатлар ҳам алоҳида мавзу ҳисобланади. Ўтган йил, айнан Байденнинг Украина билан муносабатлари ортидан Трампга импичмент эълон қилинди ва сал қолса у президентликдан ажралар эди. Бунда, Трамп ўзи қазиган чоҳга ўзи тушиб кетишига бир бахя қолганди.

Гап шундаки, Жо Байденнинг ўғли Ҳантер Байден Украина нефть компаниясида фаолият олиб борган. 2019 йилда Трамп Украина президенти Владимир Зеленскийни Байденнинг ўғлига қарши тергов очишга мажбурлашга уриниб кўради. Бу иш оммага ошкор бўлгандан сўнг АҚШда «сайлов жараёнларига бошқа давлатни аралаштириш» айблови билан Трампга импичмент эълон қилинади. Ўшанда, уни шармандали интиҳодан Сенат сақлаб қолди.

Яқинда, 7 август куни АҚШнинг контрразведка ва хавфсизлик миллий маркази директори Уильям Эванинанинг Россия сайловлар арафасида Байденни «обрўсизлантирмоқчи»лиги ҳақида баёноти эълон қилинди. Бундан аввалроқ эса расмий Москва Байденни Обама маъмуриятида ишлаб юрган пайтида Украинада 2014 йилда рўй берган воқеалардаги роли ҳамда Обама маъмурияти Россиядаги ички мухолифатни қўллаб-қувватлаганида асосий ролни ўйнагани учун танқид қилганди.

Агар Жо Байден 3 ноябрда ўтказиладиган сайловларда ғалаба қозонса ва АҚШ президентига айланса Россия парламентида уни қўллаб-қувватлаб қарсаклар чалинмайди деганлар тўғри фикр билдиришяпти (2016 йилда Трамп сайловда ғалаба қозонгани хабари эълон қилинганда Россия Думаси депутатларт бу хабарни хурсандчилик билан қарсак чалиб қаршилашади. Бу ерда шунга ишора қилинмоқда).

Байден АҚШ президенти бўлиб сайланса, Россияга қарши ўта қаттиқ сиёсат юритадими ёки шу пайтгача бу давлатга нисбатан билдирган кескин танқидлари сайловолди баёнотлари эдими? Бугун бу савол кўпчиликни ўйлантиряпти. Россия Фанлар академиясининг АҚШ ва Канада институти директори Валерий Гарбузов вазият ҳақида ўз фикрларини билдиради.

«Россия-АҚШ муносабатларидаги кескинликнинг асосий йўналиши 2014 йилдан кейин пайдо бўлган деб тахмин қилиш мумкин. Стратегик ҳужум қуролларини қисқартириш бўйича ўтказиладиган музокараларда қандайдир олға силжиш бўлган, аммо аниқ бир нарса дейиш қийин. Демократик партия вакили бўлган президент Оқ уйга ўрнашгандан сўнг икки томонлама муносабатларнинг истиқболларини белгилайди.

Агар Байден президент бўлганидан сўнг унинг маъмурияти Россия билан янги музокараларга рози бўлса, унда руслар билан келишувлар қандай амалга оширилишини ҳозир айтиш қийин. Аммо АҚШ ташқи сиёсатида Россияни ўз ичига олган умумий йўналиш давом этади деб айтиш мумкин.

Ҳатто, мунтазам равишда жорий қилинаётгани сабабли АҚШдан Россияга нисбатан янги санкцияларни ҳам кутиш мумкин. Санкциялар оммавий ҳамда шахсий ҳужжатларга бирдай тегишли жорий қилиниши мумкин.

Бугун Россия учун Трамп ва Байдендан қай бири президет этиб сайланса манфатлироқ бўлади, аниқ айтиш қийин. Тўрт йил олдин, Россияда ҳамма Трампни яхшироқ деб қичқирган эди. Охири нима бўлди? Трамп ноёб президент чиқиб қолди: унинг риторикаси руспараст эди, аммо барча амалиётлари русларга қарши бўлди. Бу жуда тушунарсиз ҳолат. Афтидан Трамп ўз обрўсига акс таъсир қиладиган иш содир бўлса Россияни ёмонлаб, имижини ошириш пайида бўлиб келяпти.

Россия учун энг яхшиси бу давлатнинг миллий манфаатларини тушунадиган ўз президентидир. Ана шунда ҳар қандай президент билан, у ким бўлишидан ва Россияга нисбатан қандай сиёсат юритишидан қатъи назар мулоқот олиб бориш мумкин бўлади. Бизнинг барча муаммоларимиз АҚШ билан боғлиқ эмас, балки Россиянинг ўзида ва биз ишни уларни ечимини топишдан бошлашимиз керак», дейди Валерий Гарбузов.