Жо Байден. АҚШ «гегемонлик» сиёсатига қайтадими?

АҚШ ташқи сиёсатидаги икки парадигма

Совуқ уруш даврида икки қутбли дунёнинг «Ғарбий блоки» АҚШ раҳбарлигида, унинг иқтисодий қудрати ва ядро «соябон»и таъсири остида шаклланганди.

«Ғарб» – «Америка дунёси» эди. Совуқ уруш тугагач, АҚШ ягона супер куч мақомига кўтарилди, аммо икки қутбли дунёнинг ташқи сиёсий парадигмаси ҳам сочилиб кетди.

Эндиликда АҚШнинг олдида «Америка дунёси»нинг глобаллашуви ва унга оид муаммоларни бошқариш учун янги парадигмани топиш эҳтиёжи турганди.

АҚШнинг «ягона супер куч» мақомини тасдиқлаган биринчи Форс кўрфази урушидан сўнг, АҚШ президенти Буш «демократия ва қонунга асосланган янги дунё тартибига» эга эди. Шу билан бир қаторда, АҚШнинг ташқи сиёсий доираларида ушбу парадигмага оид икки фарқли жавоб шаклланиб келмоқда эди.

Биринчи жавоб АҚШнинг «супер куч»га айланиш мақсадида ҳарбий ўлчов («қаттиқ куч») негизига қурилган бир қутбли дунёни яратишига асосланган эди.

Бу совуқ уруш даврининг иттифоқ тузилмаси ва хавфсизлик меъморчилигини «нафақа»га чиқарган, Ирвинг Кристол, Роберт Каган ва Пол Волфовитс каби мутафаккирларнинг таъбири билан айтганда, «ўз ҳақиқатини ўзи шакллантирадиган империя» лойиҳаси эди.

Иккинчи жавобни эса асосан Демократик партиянинг либерал зиёлилари ва Билл Клинтон намойиш этди.

Ушбу қараш тарафдорлари АҚШнинг иқтисодий ва маданий қудрати, либерал демократия ва эркин бозорнинг глобаллашувига асосланган ҳолда, АҚШ манфаатлари ва етакчилигини таъминлайдиган янги «АҚШ дунёси» барпо этилишига ишонишарди.

Бу – глобаллашаётган дунёда АҚШ манфаатларини «юмшоқ куч»га таяниб ҳимоя қилишга асосланган гегемонлик (розилик асосида бошқариш) лойиҳаси эди.

3-парадигма

Гегемонлик лойиҳалари ҳам, империя лойиҳалари ҳам муваффақиятли чиқмади ва улар АҚШнинг халқаро мавқейини тиклай олмади. Буш давридан кейинги Обама-Байден маъмуриятида розилик асосида етакчилик (гегемонлик) қилиш лойиҳасига қайтиш учун ҳаракат қилинди. Бироқ ушбу уриниш ҳам муваффақиятли чиқмади.

Ливия ва Суриядаги ички урушлар АҚШнинг етакчилигини эмас, балки унинг кучсизлигини исботлади.

Бу пайтда эса Россия ўзини ва ҳарбий салоҳиятини қайтадан тиклай бошлаган эди. Эндиликда у Украинани бўлиш, Қримни аннексия қилиш, Суриядаги фуқаролар урушидан фойдаланиш орқали Яқин Шарққа кириб бораётганди.

Бошқа томондан эса, молиявий инқироз даврида Хитой иқтисодий куч сифатида юксалиб борди ва бу иқтисодий куч ўзининг технологик ва ҳарбий ривожланиши учун зарур ресурсларни таъминлаб бера бошлади.

Трамп 2016 йилда сайланганида, ташқи сиёсат соҳасидаги ушбу икки парадигмадан фарқли ўлароқ, « Жексон ёндашуви» (Уолтер Рассел таъбири) кун тартибига чиқди.

Зотан, Трамп ҳокимиятга келган пайт АҚШда Эндрю Жексон даврини (1829-1837) ёдга солувчи ташвиш ва муаммолар ҳукмронлик қилаётганди.

Жексон даврида Буюк Британия империяси саноат инқилоби орқали тез суръатлар билан ривожлана бошлаганди.

Саноатлаштириш қулдорликка бўлган эҳтиёжни йўққа чиқаргач, Буюк Британия парламенти 1807 йилда қул савдосини бекор қилди ва 1883 йилда империя бўйлаб қулликни бутунлай тақиқлади.

Қулдорликнинг қатъий тарафдори бўлган ва туб америкаликларнинг геноцид «тегирмонига сув қуйган» Эндрю Жексон Америка хавфсизлиги ва қадриятлари (қулдорлик) ташқи кучлар (Британия)нинг таҳдиди остида эканига ишонарди.

Американинг дўсти фақатгина Америка эди. Жексон бу ҳақиқатни англаб етмаган саноат ва молиявий элитага қарши Америка халқининг манфаатларини ҳимоя қилиш иддаосида эди.

Ушбу нуқтайи назардан қараганда, Трамп «воқеа»сини тушуниш осонроқ кечади.

АҚШнинг «гегемонлик» ва «империя» билан боғлиқ мақсади эришиб бўлмас орзуга айланганди.

Иқтисодий инқироз даромадлар тақсимотидаги тенгсизликни ошириб бораётганди. Илк қора танли президент – Обама даврида либерал мултимаданият кучайди.

Иқтисодий инқироз ва Обама давридаги маданий муҳит таъсирига қарши мухолифат (ўнг қанот популизми деб аталадиган ҳодиса) оёққа турди. Буюк кучлар ўртасидаги рақобат эса халқаро майдонда ҳал қилувчи тамойилга айланди. АҚШ Хитойнинг юксалиб бориши қаршисида ўзини безовта ҳис қила бошлади. Айни мана шу нуқтада мамлакатнинг ижтимоий ва сиёсий қурилишига боғлиқ бўлган унсурлар Трампни ҳокимият тепасига келтирди.

Байден эски парадигмага қайтмоқчи

Трамп ташқи сиёсатда «Америка биринчи» шиори билан АҚШнинг глобал тартибни бошқариш иддаосидан деярли воз кечди. Трамп Америкаси Обама давридаги савдо битимлари ва Париж иқлим келишувидан чиқди. НАТО, БМТ каби халқаро ташкилотларга «ўнг кўзи билан қарамади». Ҳатто Европадаги энг яқин иттифоқчиларига ҳам душманона муносабатда бўлди.

Эндиликда на либерал-демократик гегемонлик ва на империя лойиҳаси кун тартибида эди. Мақсад эса буюк кучлар рақобати ҳукм сурган дунёда энг кучли бўлиш, битим ва келишувларга асосланган муносабатлар орқали АҚШ манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилганди.

Трамп бир томондан буюк кучлар, асосан, Россия ва Хитой раҳбарлари билан ўзаро муносабатлар негизида ташқи сиёсат олиб борди. Бошқа томондан эса ўзини ҳокимият тепасига олиб келган «ўнг қанот популизми»нинг маданий хусусиятларини ташқи сиёсатга «ташиш» орқали Европадаги ўхшаш оқим ва ўзи каби автократик тенденцияларни дастакловчи етакчиларни қўллаб-қувватлади. Бу билан эса «ўнг қанот популист гегемонлиги»ни ўрнатишга ҳаракат қилди.

Жо Байден эса ўзининг сўнгги баёнотларида мутлақо бошқача ташқи сиёсат юритишга қарор қилганини ва АҚШнинг халқаро муносабатлари маълум даражага кўтарилиши кераклигини таъкидламоқда.

«Намуна бўладиган даражада етакчилик қилиш» – Байденнинг баёнотидаги энг муҳим тушунчадир.

Шундай қилиб, Байден гегемониянинг либерал демократик парадигмасига қайтмоқда.

Байденнинг ташқи сиёсатдаги устувор йўналишлари ҳам ушбу тенденцияни акс эттирмоқда.

У глобал исишни инсониятнинг энг муҳим муаммоси деб ҳисобламоқда. «Агар биз ушбу муаммони енгиб ўта олмасак, қолганлари ҳечдир», дея таъкидламоқда Байден. Унинг айтишича, президентликдаги дастлабки иши глобал исиш бўйича халқаро бир учрашув ташкил этиш ва бу бўйича келишувга қайтиш бўлади.

Ушбу муаммо билан бир қаторда у глобал эпидемиявий касалликларга қарши чоралар кўриш учун халқаро ҳамкорлик ва тегишли институтларни кучайтириш зарурлигини таъкидламоқда.

Байден ташқи сиёсатининг устувор йўналишлари рўйхатида ядровий қурол тарқалишининг олдини олиш ҳам муҳим ўрин тутади.

У Трампнинг Шимолий Корея сиёсати самара бермаганини, аксинча, режимни янада жасоратлантириб юборганини ва Жанубий Корея хавфсизлигини хатар остига қўйганини таъкидламоқда.

Унинг айтишича, агар Эрон келишувга қарор қилса, Трамп бир томонлама чиқиб кетган битимга яна қайтилиши мумкин.

Байден «терроризмга қарши доимий уруш» стратегиясига эндиликда барҳам бериш лозимлиги ва трансчегаравий терроризмга қарши курашни кичик ҳажмдаги махсус гуруҳ ва маҳаллий кучлар билан бирга олиб бориш лозимлигига урғу бермоқда.

«Муҳожирларнинг оммавий тўлқинлари» ҳам Байденнинг устувор йўналишлари рўйхатидан ўрин олган. Унинг фикрича, Трампнинг иммиграция сиёсати «ахлоқий жиҳатдан яроқсиз ва ирқчи»дир. Шу боис у Гаити, Салвадор, Никарагуа, Судан ва Венесуэла фуқароларига қўйилган иммиграция тақиқини бекор қилмоқчи.

Байден, шунингдек, кибер урушлар ва буюк кучларнинг заиф давлатларни босим остига олишига йўл қўймаслик, кучайиб бораётган ўнг қанот популист-миллатчи тўлқинни пасайтириш, инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари ҳақида қайғурмайдиган популист авторитар ҳукуматлар жазоланиши кераклигини таъкидламоқда.

Шу нуқтайи назардан, у Туркиядаги АKP (Адолат ва тараққиёт партияси) бошқаруви ва Эрдўған режимини тез-тез тилга олиб турибди.

Байден Қошиқчининг ўлдирилиши, Яман уруши, мамлакат ичидаги репрессия ва инсон ҳуқуқлари бузилиш ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда, АҚШнинг Саудия режимига нисбатан муносабатини ҳам ўзгартирмоқчи. «Мен демократия стратегиясини яна кун тартибига қайтараман», демоқда у.

Байденнинг фикрича, бугунги кунда демократия 1930 йиллардан бери кузатилмаган улкан бир хавф остида.

Байден ушбу барча соҳаларда АҚШнинг етакчилик қилишига урғу бермоқда, аммо бу етакчиликни АҚШнинг анъанавий демократик иттифоқчилари билан яқин ҳамкорликда олиб бориш истагида.

Ташқи сиёсатнинг икки урғуси

Байден кўпинча ташқи сиёсатда иккита фикрни таъкидлайди.

Биринчидан, у ташқи сиёсатини мамлакат ичидаги ўрта синф эҳтиёжларига мос равишда давом эттирмоқчи. Гарчи у «Мен савдо урушларига қаршиман» деб айтаётган бўлса-да, бу мақсад маълум даражада протекционизм даражасини ва шунга мувофиқ равишда саноат ва бандлик сиёсатини ҳам талаб қилади. Пандемияга қарши курашиш учун зарур бўлган ташкилий жиҳатлар ҳам ҳисобга олинса, Байден даврида ички ва ташқи сиёсатда давлатнинг аҳамияти ошишини кутиш мумкин.

Иккинчидан, Байден: «Мен Хитойнинг позициясини жуда яхши тушунаман, АҚШ эҳтиёткорлик билан ўрнатган тартибни бузувчи бир стратегия билан ҳаракатланаётганини яхши биламан», демоқда. Бошқа томондан эса у АҚШнинг ёлғиз ўзи Хитой билан савдо урушига кириши нотўғри ва ўрта синфлар нуқтайи назаридан зарарли эканлигини таъкидламоқда. Байден АҚШнинг демократик иттифоқчиларидан ташкил топган «бирлашган фронт» ташкил этиш орқали Хитой билан иқтисодий ва технологик рақобатни, дипломатик алоқаларни давом эттиришни, 5G ва сунъий интеллект каби технологияларни эса Хитойдан мустақил равишда тезроқ ривожлантириш кераклигини айтмоқда.

Байден НАТОни АҚШ хавфсизлиги учун ниҳоятда муҳим деб ҳисоблайди. Шу сабабли у Россиянинг НАТОни заифлаштириш, Европани бўлиш, АҚШ сайлов жараёнларига аралашиш каби тактикаларига қарши барча демократик иттифоқчилар билан биргаликда қатъиян қарши чиқмоқчи. Шу нуқтайи назардан, у Украина ва Грузияни ҳам НАТО таркибига қўшишни режалаштирмоқда.

У ўзини Яқин Шарқда сионист деб таърифлагани ва АҚШ элчихонасининг Қуддусда қолиши тарафдори экани назарда тутилса, АҚШ ташқи сиёсатида Саудия Арабистонини истисно қилганда, сезиларли бир ўзгариш бўлишини кутмаслик керак.

Байденнинг фикрича, «Дунё ўзини ўзи бошқара олмайди», «АҚШ тартиб ўрнатишда етакчилик қилиши керак», «у ўз масъулиятидан воз кеча олмайди».

«АҚШ раҳбарияти айб ва қусурлардан холи эмас. Биз ўтмишда кўплаб нотўғри одимлар отганмиз, хатоларга йўл қўйганмиз. Турли хил стратегияларга таяниш ўрнига, биз фақат армиямизнинг улкан кучига суяниб, муаммоларни ҳал этишга ҳаракат қилдик», дейди Байден.

Байденнинг «намунали етакчилик қилиш», дипломатия, иттифоқлар, халқаро тартиб ўрнатишнинг аҳамияти, демократия, инсон ҳуқуқлари, глобал исиш, иммиграция тўлқинлари ва бошқа масалаларга алоҳида урғу беришидан келиб чиқилса, АҚШ ташқи сиёсатида юқорида таъкидлаган иккинчи парадигма (гегемонлик лойиҳаси)га қайтишни хоҳланаётгани англашилади.

Ушбу лойиҳанинг муваффақияти АҚШнинг глобал майдонда муаммоларни ҳал қилиш ва манбалар билан таъминлаш қобилиятига ҳамда унинг иттифоқчилари билан ўрнатадиган муносабатларининг сифатига ҳам боғлиқ. Биринчиси, жуда яхши имконият эмас. Иккинчиси эса қийин, чунки буюк давлатлар ўртасида умумий тил топа олиш тобора қийинлашиб бормоқда.