Байденнинг арман геноциди бўйича баёноти Туркия-Америка муносабатларига қандай таъсир қилади?

Вашингтон ва Анқарадан келган дастлабки сигналлардан кўриниб турибдики, Байден Туркия тарихи нуқтайи назаридан жуда нозик масала бўйича «геноцид» атамасини қўллаб, муносабатларга янги зарба берди.

Аммо ўзаро муносабатларга «геноцид» масаласи соя солиб турган бўлишига қарамай, Ражаб Тоййиб Эрдўған ва Жо Байден 14 июнь куни бўлиб ўтадиган НАТО саммитида юзма-юз учрашишга келишиб олишди. Бу эса томонлар мулоқотни давом эттиришга аҳамият бераётганини кўрсатади.

Байден 23 апрель куни Эрдўған билан қилган илк телефон мулоқотида «геноцид» иборасини 24 апрелдаги Хотира нутқида ишлатишини айтгани Америка матбуотида акс этди.

Ўша куни тунда Туркия президентнинг матбуот котиби Иброҳим Калин ва АҚШ президентининг миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси Жейк Салливан, шунингдек, Туркия ташқи ишлар вазири Мавлуд Човушўғли ҳамда унинг америкалик ҳамкасби Энтони Блинкен ўртасидаги телефон мулоқотларида бу масала кун тартибида эканлиги, аммо Вашингтон ўз муносабатини ўзгартирмаслиги маълум бўлганди.

Вашингтоннинг фикрини ўзгартира олмаган Анқара нуқтайи назаридан энг муҳим масала – Байденнинг баёнотида ушбу иборадан қандай фойдаланилиши ва у кейинчалик Туркияга қарши ҳуқуқий муаммо туғдириш-туғдирмаслиги эди.

Воқеани Туркия ва турк миллати билан боғламасликка ҳаракат қилинган

Мутахассислар томонидан берилган баҳоларда матн жуда эҳтиёткорлик билан ёзилган, деган хулосага келинди ва қуйидаги элементлар олдинги планга чиқди:

• ўтган йилларда эълон қилинган 24 апрель кунги президентлик баёнотларидан фарқли ўлароқ, Байденнинг матни 1915 йилги воқеаларни «геноцид» деб тавсифлайди, аммо у мазкур тарихий воқеани Туркия ва турк миллати билан боғламасликка ҳаракат қилган;
• аввалги баёнотлардаги Туркия-Арманистон муносабатларига оид иқтибосларга бу сафар ўрин берилмагани Байденнинг баёнотини халқаро алоқалар миқёсидан тарихий воқеанинг бир талқини даражасига туширган. Байден кўпроқ арман халқига эмас, 1915 йил воқеаларидан кейин АҚШга келган ва янги ҳаёт бошлаган америкалик арманларга мурожаат қилган;
• Анқара учун яна бир муҳим нуқта – Байденнинг «Биз буни айблаш учун эмас, балки бошқа такрорланишига йўл қўймаслик учун қиляпмиз» деган гапни қўллаганидир. АҚШ президенти томонидан «геноцид» ибораси қўлланиши Туркияга қарши янги ҳуқуқий муаммоларни келтириб чиқариши, хусусан, компенсация даъвосини қўзғатиши мумкинлиги айтилганди. «Айбловларни илгари суришни ният қилмаслиги» ҳақидаги Байденнинг таъкиди эса Вашингтоннинг Туркияга қарши даъволарни қўллаб-қувватламаслигининг нишонаси сифатида қабул қилинди.

Эрдўған ва Байден 14 июнь куни учрашишга келишиб олишди

«Геноцид» баёноти эълон қилинишидан бир кун олдин Эрдўған ва Байден ўртасида бўлиб ўтган телефон суҳбатида АҚШ президенти ўз ниятини билдиргани Америка матбуотида акс этди. Ҳатто баъзи расмийлар икки раҳбар ўртасидаги телефон қўнғироғи «кескин» кечганини таъкидлашди. Икки президентдан кейин ташқи ишлар вазири Мавлуд Човушўғли ва АҚШ давлат котиби Энтони Блинкен ҳам телефон орқали гаплашишгани маълум бўлди.

23 апрель кунидаги Анқара-Вашингтон кескинлигига қарамай, Эрдўған ва Байден НАТОнинг 14 июнь куни Брюсселда бўлиб ўтадиган саммити доирасида икки томонлама учрашув ташкил этишга келишиб олишган.

Икки ўртадаги мавжуд муаммоларга энди «геноцид» масаласи ҳам қўшилган бўлса-да, томонлар президентлик даражасида алоқа ўрнатиш ниятини билдирганликлари улар муносабатларнинг тўлиқ узилишини истамасликларидан дарак беради.

Анқара томонидан қасос қарори ҳали эълон қилинмади

Байденнинг баёнотига Анқаранинг муносабати кутилганидек тезкор ва қаттиқ бўлди. Ташқи ишлар вазирлиги ва бошқа тегишли муассасалар томонидан берилган баёнотларда геноцид таърифи ҳам тарихий, ҳам ҳуқуқий жиҳатдан асосга эга эмаслиги ва Байден ушбу қадамни «популистча» сиёсий сабабларга кўра ташлагани таъкидланди.

Аммо расмий манбаларда берилган баёнотларда Байденнинг қарори Туркия-Америка муносабатларига тўғридан тўғри таъсир қилиши ҳақида ҳеч қандай гап йўқлиги, қолаверса, АҚШдан қасос олиш ҳақида сўз юритилмагани ҳам диққатни тортди. Ҳолбуки, авваллари шунга ўхшаш вазиятларда Анқара томонидан кўплаб кескин қадамлар қўйилган, масалан, иш сиёсий ва ҳарбий ҳамкорликни тўхтатиш даражасигача бориб етганди.

Туркия Байденнинг баёнотига қарши қандай йўл тутади? Бу борада президент Эрдўған томонидан аниқ позиция эълон қилиниши кутилмоқда. Эрдўған душанба куни ҳукумат йиғилишидан кейин берадиган баёнотида ушбу масалани кенг муҳокама қилиши мумкин.

Туркия президенти матбуот котиби Иброҳим Калин Al Jazeera телеканалига берган интервьюсида Байденнинг баёноти Туркия-Америка муносабатларига салбий таъсир кўрсатиши ва унга албатта «сиёсий жавоб» қайтарилишини айтди, аммо у қандай жавоб берилиши борасида тўхталмади.

С-400’дан сўнг, «геноцид» масаласи ҳам қавсга олинадими?

Туркия ва АҚШ ўртасидаги энг асосий икки масала – Туркиянинг Россиядан сотиб олган С-400 ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ва АҚШнинг Сурия Демократик кучларига сиёсий ва ҳарбий жиҳатдан ёрдам кўрсатаётганидир.

Човушўғли ва Блинкен ўртасидаги музокараларда Туркия-Америка алоқаларининг муаммоли жиҳатлари қавс ичига олиниши ва ҳамкорликнинг бошқа йўналишларига эътибор қаратилиши маълум қилинди.

Бу муаммоли жиҳатларга «геноцид» таърифи ҳам киритилиши мумкин. Агар АҚШ бу масалада тағин олдинга қадам ташламаса, Туркия ушбу масалани ҳам қавс ичига олиб, муносабатларни сақлаб қолиши мумкин. Аммо бу муносабатлар сифат жиҳатидан ўтмишдаги турк-америка иттифоқи ва стратегик шериклик муносабатларига унча ҳам ўхшамаслиги тахмин қилинмоқда.