«Қадрдоним Эммануэль». Жонсоннинг мактуби Париж ва Лондон ўртасидаги зиддиятни авж олдирди

Франция ва Буюк Британия ўртасида мигрантлар борасидаги узоқ йиллик можаро авж олди. Бунга Ла-Маншни қайиқда сузиб ўтишга уриниш чоғида 27 киши ҳалок бўлгани сабаб бўлди.

Бўғоздаги инқироз

24 ноябрь куни Буюк Британия қирғоқларига йўл олиб, Ла-Маншни кесиб ўтмоқчи бўлган мешкоб (шиширилган қайиқ) Франция соҳиллари яқинида чўкиб кетди. Франция соҳил хизмати бир неча кишини қутқаришга муваффақ бўлса-да, муҳожирларнинг 27 нафари чўкиб кетди. Қурбонлар орасида уч нафар бола бўлган.

Француз полицияси мигрантларни ноқонуний ташишни ташкиллаштиришда иштирок этишда гумон қилиб, беш кишини қўлга олган. Улар «ўта оғирлаштирувчи ҳолатлар билан эҳтиётсизлик туфайли одам ўлдириш»да айбланмоқда.

Ушбу ҳодиса расмий Париж ва Лондон ўртасида Франциядан Буюк Британияга сузиб бориш истагидаги муҳожирлар масаласини қандай ҳал этиш борасида узоқ йиллар давом этаётган можаро авж олишига сабаб бўлди. Bloomberg Ла-Маншдаги фожиа Париж ва Лондон муносабатларининг қуйи нуқтасига айлангани ҳақида ёзди.

BBC’нинг хабар беришича, жорий йил кузида Ла-Маншни сузиб ўтиш орқали Франциядан Буюк Британияга қарийб 25 минг киши келган. Бир йил аввалги кўрсаткич эса 10 мингдан камроқни ташкил қилганди. 12 ноябрь куни Бирлашган Қиролликда бу соҳада антирекорд қайд этилди – бўғоз орқали мамлакатга минглаб мигрантлар келган.

Бўғозни бу йўл билан кесиб ўтиш усули шу даражада оммалашганки, Decathlon спорт дўкони тармоқлари Кале ва Франция шимолидаги бошқа шаҳарлардаги савдо нуқталаридан каноэни савдодан олиб ташлашга мажбур бўлди.

Буюк Британия учун ўсиб бораётган миграция оқими жиддий муаммо туғдиради. Мамлакат чегарани кесиб ўтган ва ўз сув ҳудудида қўлга олинганларни ортга қайтариб юбора олмайди. Чунки Европа Иттифоқидан чиққанидан кейин Лондон ҳеч бир ЕИ аъзоси билан реадмиссия келишувини имзоламаган.

25 ноябрь куни Буюк Британия бош вазири Борис Жонсон твиттерида эълон қилган хат билан Франция президенти Эммануэль Макронга мурожаат қилди. Унда Жонсон миграцион инқирозни ҳал қилиш бўйича бир неча таклифни илгари сурган: масалан, бўғоз ва ҳаво ҳудудини ҳамкорликда назорат қилиш ҳамда Ла-Маншни кесиб ўтаётган кемаларни аниқлашда юқори технологик усуллар, жумладан, радар ва сенсорлардан фойдаланиш.

Жонсон аввалги таклифлари, жумладан, патруль кемаларининг икки давлат сув ҳудудларига киришига рухсат бериш ва Буюк Британия қирғоқларига сузиб келган мигрантларни Францияга қайтариб юбориш дастури бажарилишига эришишини алоҳида қайд этди.

Парижда Жонсоннинг хатти-ҳаракатларини жиддий норозилик билан қаршилашди. Макронни ҳамкасби унга шахсан хат билан мурожаат қилмагани ғазаблантирди. «Бундай масалалар мамлакатлар етакчилари билан твиттер орқали ёки очиқ мактублар билан ҳал этилмайди», деди бу вақтда ташриф билан Римда бўлиб турган Макрон.

Шундан сўнг, Франция Буюк Британия ички ишлар вазири Прити Пателга юборилган таклифномани қайтариб олди. У 28 ноябрь куни Кале шаҳрида миграцион инқироз бўйича бўлиб ўтадиган Европа Иттифоқи вазирлари учрашувида қатнашиши керак эди. Учрашув Германия, Нидерландия, Бельгия ва Еврокомиссия иштирокида ўтказилди. Унинг якунига кўра, 1 декабрдан бошлаб Европа чегараларни қўриқлаш хизмати авиацияси томонидан чегараларни назорат қилишни бошлаш қарори қабул қилинди (Frontex). Лондон қарор қабул қилишда иштирок этмади.

Financial Times нашрининг ёзишича, французлар Буюк Британия Brexit туфайли юзага келган муаммолар учун жавобгарликни Макронга юклашга уринаётганидан норози.

Британиялик амалдорлар эса, ўз навбатида, Франция президентининг муросасизлигини изоҳлар экан, апрель ойида у қайта сайланиш учун кураш олиб бориши, шу муносабат билан ўз рақиблари бўлган миллатчиларнинг танқидларини қайтаришига тўғри келишини айтишмоқда.

Financial Times’нинг қайд этишича, мигрантларни Францияга қайтариб юбориш таклифини француз томони бир неча марта рад этган. Франция ички ишлар вазири Жеральд Дарманен сентябрь ойида буни «шантаж» деб атаган; Париж Буюк Британия бу масалани Европа Иттифоқи даражасида ҳал этиши кераклигини таъкидламоқда.

Балиқ учун уруш

Икки мамлакат ўртасида зиддият уйғотувчи яна бир масала, балиқ овини лицензиялашдир. Икки мамлакат иқтисодиёти учун (Буюк Британияда тармоқнинг ЯИМдаги улуши – 0,06 фоиз, Францияда эса 0,1 фоиз) балиқ ови катта роль ўйнамаса ҳам мазкур баҳс жуда муҳим. Чунки Буюк Британия ва Франция ўртасидаги кейинчалик савдо масалаларини ҳал қилишда прецедент юзага келтириши мумкин. Балиқ ови Brexit’дан кейин имзоланган савдо битими билан тартибга солинган. Бироқ унинг қоидаларини турлича талқин этиш мумкин. Француз балиқчилари авваллари ҳам бу ерда ов билан шуғулланганликларини исботлай олишса, Норманд ороллари (Гернси ва Жерси ҳам улар қаторида) сувларида овлашга рухсат берилган.

Бироқ келишувда қандай далиллар келтирилиши кераклиги айтилмаган. Лондон GPS маълумотларини талаб қилади. Бундай маълумотларни эса кичик балиқ овлаш кемалари тақдим эта олмайди, чунки улар бундай аппаратура билан жиҳозланмаган.

Шунинг сабабли улар балиқ овини давом эттириш учун лицензия ололмайди. Натижада Париж Лондонни Brexit келишувларига амал қилмасликда айблайди. Politico маълумотларига кўра, баҳс оз сонли лицензиялар устида кетмоқда – қарийб 55та кема ана шундай лицензияни кутмоқда. Балиқчиларнинг ўзи ҳам вазиятни кескинлаштирмоқда: 26 ноябрь куни бир неча балиқ овлаш кемалари Буюк Британиянинг позициясига қарши чиқиб, Ла-Маншни тўсиб қўйди.

Politico’нинг ёзишича, баҳсда ғалаба қозониш Париж учун муҳим. Акс ҳолда хавфли прецедент юзага келишидан президент Макрон жамоасидагилар хавфсирамоқда.

Франция бош вазири Жан Кастекс Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Ляйенга мактуб юборди. Хатда Буюк Британияни «жазолаш» ва Европа Иттифоқидан чиқиш муайян оқибатларни англатишини кўрсатиб қўйишга чақирди.

Макрон бошқа чораларни қўллашга тайёр эканини айтган. Жумладан, агар балиқчиларга лицензия бериш бўйича вазият ҳал этилмаса, Буюк Британиядан келадиган юк ташувчилар устидан назорат ўрнатишга тайёр эканини ҳам маълум қилди. Лондонда бундай ёндашув кескин танқидларга сабаб бўлди.

Икки мамлакат ўртасидаги баҳсли масала ортида нима бор?

The New York Times’нинг таъкидлашича, Макрон учун Буюк Британия билан келишмовчилик ички сиёсий контекстда муҳим. 2022 йилнинг апрель ойида мамлакатда президент сайловлари бўлиб ўтади. У эса евроскептикларга Евроиттифоқдан чиқиш манфаатли эмаслигини исботлаши керак. Сайловларда ёрқин иштирок этиши кутилаётган ўнг популист Эрик Земмур Франциянинг ЕИдан чиқиши тарафдори. Макрон сайловчилар кўз олдида айнан шу ғояни нейтраллаштириши талаб этилади.

Борис Жонсон эса бунинг аксини исботлаши керак. Financial Times’нинг ёзишича, инглизларнинг кўпчилиги Brexit’ни хато қарор бўлган ҳисоблайди. Франция билан зиддият даражасининг ортиши Парижни Буюк Британияга қарши чоралар кўришга мажбур қилиб, Жонсонга ЕИдан чиқиш бўйича келишувлардаги камчиликларни ёпиб кетишга, хусусан, қиш фаслида кутилаётган товарларни етказиш ва нархларнинг ўсиши муаммосини французларга ағдариш имконини берарди. Шунингдек, Париж билан қарама-қаршилик Жонсонга Шимолий Ирландия билан бир томонлама тартибда савдо келишувидаги баҳсли тузатишлари оғриқсиз ҳал этишга ёрдам бериши мумкин.

Франциянинг Россиядаги, кейин эса Буюк Британиядаги собиқ элчиси Сильви Бреннаннинг The New York Times’га айтишича, Жонсон Францияни мамлакат юзма-юз келган муаммолар учун айбдор қилишга уринмоқда. У узоқ масофага юк ташувчилар етишмаслиги туфайли ёнилғи етишмовчилиги билан боғлиқ муаммони мисол тариқасида келтирди. «Биз улар (ЕИда) қолишини истардик. Улар ўз танловини амалга оширди, бироқ биз уни ҳурмат қиламиз. Бироқ эндиликда афзалликлар ва тўлақонли эркинликдан фойдалана олишмайди», - деди у.

Бреннан Франция ва Буюк Британия ўртасидаги муносабатлар кескинлашишида AUKUS (Буюк Британия, АҚШ ва Австралия) мудофаа иттифоқига асос солиниши ҳам сабаб бўлганини қайд этди. Бу иттифоқ Францияни Австралия учун атом сув ости кемаларини қуриш ҳақидаги шартномасиз қолдирганди. Унинг сўзларига кўра, бу Макронни кучсизлантирди ва энди у Франция ЕИда бир ўзи ҳаракат қилаётган Буюк Британияга қараганда кучли эканини исботлашга уринади.

Ўз навбатида, Буюк Британиянинг Франциядаги собиқ элчиси Питер Уэстмакотт Буюк Британиянинг ЕИдан чиқиши Франция учун катта зарба бўлганини айтмоқда. Чунки у ҳам Германия сингари ЕИ сиёсати учун масъул бўлган «катта учлик» мамлакатларига кирган. Буюк Британиянинг ЕИдан чиқиб кетиши иттифоқда мавжуд кучлар мувозанатини издан чиқариб, етакчилик ҳуқуқи учун Парижни Берлин билан рақиб бўлишга мажбур қилди. Дипломатнинг қайд этишича, Макрон ва Жонсон ўртасидаги ўзаро ишонч даражаси жуда паст, улардан бири лавозимини тарк этмагунича муносабатлар яхшиланмайди.