«Барчаси фронт учун». Ғарб санкциялари ниҳоят Россия иқтисодига жиддий таъсир ўтказа бошлади

Октябр ойида Россия президенти Владимир Путин мамлакат армияси таъминотини мувофиқлаштириш бўйича янги кенгаш тузди. Бунга армия учун ўқ-дори ва кийимлар етишмовчилиги кузатилаётгани сабаб бўлиши мумкин. Ғарб санкциялари уруш бошлангандан ўн ой ўтиб ниҳоят Москвага жиддий таъсир қила бошлади.

«Биз «махсус ҳарбий операция» таъминоти ва иқтисодиётга қўйилган чекловларга қарши курашиш билан боғлиқ муаммоларни тезда ҳал қилишимиз керак. Бу ҳеч қандай муболағасиз, ҳақиқатда жиддий муаммодир», – деди Россия президенти.

Путин бир неча ойдан бери Ғарбнинг Россияга қарши «иқтисодий блицкриги» муваффақиятсизликка учраганини айтиб келади. Бироқ Украинага босқинга жавобан жорий этилган санкциялар Россия иқтисодиётига тобора кўпроқ кириб бормоқда. Санкциялар Россия армиясига қурол-аслаҳа ҳамда таъминот етказиб беришдаги тақчилликни кучайтиряпти ва унинг ҳар қандай янги қуруқлик ҳужумини бошлаш ёки янги ракеталарни яратиш қобилиятига тўсқинлик қилмоқда.

Сўнгги маълумотлар шуни кўрсатадики, нефт ва газнинг доимий экспорти ёрдамида ёзда барқарорлашгандек бўлган Россия иқтисодиёти секин-аста орқага кетмоқда.

Россия Молия вазирлиги томонидан ўтган ҳафта эълон қилинган маълумотларга кўра, нефт ва газ соҳасидан бошқа секторлардан олинган октябр ойидаги солиқ тушумлари, ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 20 фоизга кам бўлган. Россия давлат статистика агентлиги бўлмиш «Росстат» эса сентябр ойида чакана савдо ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 10 фоизга, юк айланмаси эса 7 фоизга қисқарганини хабар қилди.

«Барча объектив кўрсаткичлар иқтисодий фаоллик жуда кучли пасайганини кўрсатмоқда. Спирал кенгайиб бормоқда ва ҳозир ундан чиқишнинг имкони йўқ», – дейди Россия энергетика вазирининг собиқ ўринбосари, ҳозирда қувғиндаги етакчи мухолифат сиёсатчиси Владимир Милов.

«Ғарбнинг Россияга технология экспортини тақиқлаши иқтисодиётнинг аксарият тармоқларига жиддий салбий таъсир кўрсатаётган бир пайтда Кремлнинг 300 мингдан ортиқ россияликни Украинада жанг қилиш учун мажбурий сафарбар қилиши ва худди шу миқдордаги (камида) аҳолининг сафарбарликдан қочиб, чет элга чиқиб кетиши иқтисодга яна бир зарба бўлди», – дейди иқтисодчилар.

Бундан ташқари, Путиннинг Европага газ етказиб беришга ўзи қўйган чекловлар, сўнгра «Шимолий оқим» газ қувури ноаниқ сабаб билан портлаши газ қазиб олиш кескин камайишига олиб келди. Октябр ойида газ қазиб олиш ҳажми ўтган йилнинг шу ойига нисбатан 20 фоизга кам бўлди.

Айни пайтда Европага нефт сотиш даражаси ҳам 5 декабр куни кучга кириши кутилаётган нефт эмбаргоси ​​олдидан кескин пасаймоқда.

Кремль ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) йиллик пасайиши Халқаро валюта жамғармаси томонидан тахмин қилинган 3,5 фоиздан ҳам камроқ бўлишини айтмоқда. Бу Россия иқтисодиёти кўплаб кескин санкцияларга бардош бера олишидан далолат беради.

Аммо иқтисодчилар ва бизнес раҳбарлари таъкидлашича, сарлавҳалардаги ЯИМ рақамлари Россия иқтисодиётининг ҳақиқий ҳолатини акс эттирмайди, чунки Россия ҳукумати санкциялар киритилгандан кейин рубл конвертациясини амалда тўхтатиб қўйди.

«ЯИМ ҳеч қандай аҳамиятга эга бўлмай қолди, чунки, биринчидан, биз рублнинг реал курсини билмаймиз, иккинчидан, агар танк ишлаб чиқарилса у фронтга жўнатилади, у ерда эса танк дарҳол портлатиб юборилиши мумкин, аммо у барибир қўшимча даромад ҳисобланаверади», – дейди Милов.

Янада жиддийроқ муаммолар бухгалтерия ҳисобларининг катта қисми махфий сақланувчи Россия банк секторида яширинган. Россия Марказий банки жорий ҳафтада, сафарбарлик ва иқтисодиётнинг аҳволи билан боғлиқ хавотирлар ортиб бориши фонида, октябр ойида Россия банк тизимидан рекорд даражадаги сумма – 14,7 миллиард долларлик қаттиқ валюта олинганини хабар қилди.

Шу билан бирга, Марказий банк ноябр ойидаги ҳисоботида 2022 йилнинг тўртинчи чорагида ялпи ички маҳсулот 7,1 фоизга кескин қисқариши ҳақида огоҳлантирган. Ўтган ҳафта, Россия иқтисодиёти расман рецессия даврига кирганда, мамлакат Марказий банки раиси Элвира Набиуллина депутатларга келгуси йилда вазият янада ёмонлашиши мумкинлигини айтди.

«Биз вазиятга жуда ҳушёр ва очиқ кўз билан қарашимиз керак. Вазият ёмонлашиши мумкин, биз буни тушуниб турибмиз», – деган Набиуллина.

Путиннинг сентябр ойида эълон қилган қисман сафарбарлик ўтказиш тўғрисидаги қарори Россиядаги ишбилармонлик кайфиятига катта зарба берди.

«Кўпгина рус компаниялари урушни ўз таналарида ҳис қилди. Бу ҳали узоқ вақт давом этиши аниқ бўлди. Энди кутилмалар ёздагидан ҳам ёмонроқ», – дейди Германия хавфсизлик ва халқаро муносабатлар институти катта илмий ходими Янис Клюге.

«Путиннинг бош вазир Михаил Мишустин бошчилигидаги мувофиқлаштирувчи кенгаш тузиши, Россия президенти санкциялар кучайишидан хавотирда эканини кўрсатади», – дейди иқтисодчи ва таҳлилчилар.

«Путин армияга таъминот давом этиши учун вазиятга шахсан ўзи аралашиши керак бўлишидан ташвишланяпти. У шунингдек, санкциялар ҳақиқатан ҳам маҳсулот ишлаб чиқариш қобилиятига путур етказганидан хавотирда», – дея изоҳ беради Франция илмий жамияти проректори Сергей Гуриев.

Бундан ташқари, кенгаш тузилиши Россия ҳукумати озиқ-овқат ва кийим-кечак каби асосий товарларнинг сурункали танқислиги шароитида, армия таъминоти учун Россия иқтисодиётини янада кенгроқ сафарбар қилишга тайёрланаётганини ҳам кўрсатади.

Янги қонунлар Россия ҳарбийлари буюртмаларини бажаришдан бош тортган бизнес раҳбарларига катта миқдорда жарима солиш имконини беради, шунингдек, потенциал қамоқ жазоси тадбиркорларни армия учун арзон нархларда товарлар етказиб беришга мажбур қилмоқда.

«Мувофиқлаштирувчи кенгаш тузилиши бизнесга катта босим ўтказиш ва бизнесни ўзи хоҳламаган нарсаларни қилишга мажбурлаш учун қаттиқ буйруқлар бериш зарурати билан боғлиқ», – дейди Лондондаги Chatham House таҳлил маркази катта илмий ходими Николай Петров.

Мудофаа соҳаси билан алоқалари мавжуд бўлган москвалик тадбиркорнинг айтишича, Россия иқтисодиётини яширин сафарбар қилиш узоқ вақтдан бери давом этмоқда ва кўплаб тадбиркорлар Россия армияси учун маҳсулот ишлаб чиқаришга мажбур бўляпти. Улар нархларни пасайтириш буйруғига қарши чиқишдан қўрқмоқда.

«Бу уруш бошлангандаёқ заруратга айланганди. Бизнес вакилларининг катта қисми жимлик сақламоқда. Агар сиз Россия давлати учун таъминот маҳсулотлари ёки қурол тайёрлаётганингизни айтсангиз, чет элда сиз билан муаммолар содир бўлиши мумкин», – дейди қатағонга учрашдан қўрқиб исми сир қолишини сўраган россиялик тадбиркор.

Россия матбуотида эълон қилинган тасдиқланмаган хабарлар мамлакатда сафарбар қилинганларни қуроллар билан таъминлашда катта муаммолар мавжудлигини кўрсатади. «Коммерсант» нашри октябр ойидаги тўлиқ ҳисоботида армияга чақирилганлар учун ўқ-дори ва кийим-кечакларнинг катта танқислиги юз бераётгани, ишлаб чиқарувчилар санкциялар туфайли керакли таъминотни етказиб бера олмаётганини ёзади.

Бошқа бир россиялик бизнес раҳбарларининг таъкидлашича, Россиянинг Украинадаги ҳарбий муваффақиятсизлиги Россия ҳарбий-саноат комплексидаги улкан коррупция ва самарасиз тизимни очиб берган.

«Сўнгги ўн йил ичида сарфланган триллионлаб рубллар нимага ишлатилгани ҳақида жиддий саволлар пайдо бўлмоқда», – дейди россиялик собиқ юқори мартабали банкир.

«Агар янги иқтисодий кенгаш таъминот ва қурол ишлаб чиқаришни яхшироқ мувофиқлаштира олмаса, бу Россиянинг Украинада янги ҳужум бошлаш қобилиятига таъсир қилиши мумкин», – деган Петров.

Унинг айтишича, Кремль олдида турган асосий муаммо – армия қачон Украинада янги ҳужум бошлашга тайёр бўлишидир. Бу эса бевосита ўқ-дорилар ва бошқа таъминот тизимлари тайёр бўлишига боғлиқ.

«Вазият 5 декабрдан, Европа иттифоқининг Россия нефтига эмбаргоси кучга кириши билан янада оғирлашиши мумкин», – дейди бир қатор иқтисодчилар.

Эмбарго ва Россия нефтининг Европа Иттифоқидан ташқаридаги барча сотувларида жорий этилиши кутилаётган нарх чегараси, Россия бюджети кунига камида 120 миллион доллар фойдадан қуруқ қолишига олиб келади.

Россия бюджети шу йил охирига қадар дефицитга учраши кутилмоқда.