Фермерлар узоқ вақт маҳсулотларнинг янги ва самарали навларини яратиш учун табиий чатиштириш усулларидан фойдаланиб келган. Масалан, катта ва мазали карамга эга бўлиш учун катта, лекин унчалик мазали бўлмаган карам ва кичикроқ, бироқ мазали карам чатиштирилган ҳамда мукаммал маҳсулотга эришишга ҳаракат қилинган. Бироқ табиий усулда бунга эришиш – минглаб генларни карамлардан ажратиб олишдан иборат анча йиллаб муддат талаб этадиган жараён бўлган.
Генетик усуллардан фойдаланиш эса селекционерларга маҳсулотдан тасодифий элементларни осон ўчириш имконини берган. Генетик усул билан қайси генлар мазага, қайсиси, ҳажмга жавоб беришини аниқлаш мумкин ва тезроқ, самаралироқ тарзда генларни ўз ўрнига қўйиш имкони мавжуд бўлади.
Қандай генетик технологиялардан фойдаланилади?
Генетик модификация. Бу усулдан дунёнинг аксар давлатларида 20 йиллардан буён фойдаланиб келинади. Модификация (ГМО) усулида ўсимликка бошқа турдаги ўсимлик ва ҳатто ҳайвон ДНКси ҳам қўшилиши мумкин. Бу усул орқали табиий чатиштириш йўли билан яратиб бўлмайдиган янги навлар ва турлар пайдо бўлади.
Цисгениз. Бунда ўсимликка жуда яқин бўлган навларнинг генидангина фойдаланилади. Цисгениз усулида генларни ўзгартиришга унинг ёрдамида эришиладиган натижага табиий чатиштириш усули билан ҳам эришиб бўлса, рухсат берилади. Ундан ортиқ ҳолатда генларни ўзгартириш мумкинмас.
Генетик таҳрирлаш. Бу усул бошқаларига қараганда нисбатан янги ҳисобланади. Унда ўсимликнинг кичик қисм ДНКлари олиб ташланиши мумкин. Лекин унга бошқа ўсимлик ёки ҳайвон ДНКлари қўшилмайди.
Генетик таҳрирланган озиқ-овқатлар етиштириш бошланганми?
Японияда аллақачон генетик таҳрирлаш усулида етиштирилган, тинчлантирувчи хусусиятга эга помидорлар, сушилар учун мос келадиган махсус етиштирилган денгиз лишайникларини сотиб олиш мумкин.
АҚШ фирмалари уруғсиз маймунжон ва данаксиз қулупнайлар устида иш олиб боряпти.
Буюк Британияда эса тадқиқотчилар витамин Д га бой помидорлар устида ишлаяпти.
Англиянинг Ҳертфордшир университети олимлари буғдойнинг янги навини генетик таҳрирлаш устида ишлаяпти.
