Кремль Европа газсиз «музлаб қолиши»ни айтганди, аммо бундай бўлмади. Бироқ кейинги қишдан хавотирланиш мумкинми?

Нима бўлганди?

2022 йил кузида, Европада иситиш мавсуми бошланишидан олдин, Россия ҳукумати расмийлари бир неча марта Европа Иттифоқининг Россияга «дўст бўлмаган» деб эълон қилган мамлакатлари келаётган қишда рус углеводородларисиз музлашини башорат қилганди. Владимир Путин Россияга қарши санкциялар киритилгандан кейин Европа Иттифоқини «яна бир марта ўйлаб кўриш»га чақирди — акс ҳолда минтақага «газ ҳам, нефт ҳам, кўмир ва мазут ҳам» юбормасликка ваъда берди. У ўзининг таҳдидли нутқини кўпчилик билувчи эртакдан келтирилган иқтибос билан якунлади: «Музла, музла, бўрининг думи».

«Газпром» компанияси бошқаруви раиси Алексей Миллер ҳам Россия Федерациясидан газ экспортини тўхтатиш Европадаги «бутун шаҳарлар ва ерларни музлатиши» мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди.

Ушбу баёнотлар фонида Россия томони аввалига ўзи ўйлаб топган баҳоналар билан Европа Иттифоқига газ етказиб бериш ҳажмини чеклаб қўйди. Сентябр ойи охирида, «Шимолий оқим» қувурларидаги диверсиядан сўнг, Москва ва Европа мамлакатлари ўртасидаги газ соҳасидаги узоқ муддатли ҳамкорлик тўхтади ва техник жиҳатдан фалажланди.

Шунга қарамай, Европа Иттифоқи Россия газисиз ўтган биринчи қишдан электр ва иссиқлик таъминоти узилишларисиз чиқди. Хомашё сақланувчи ер ости омборлари ҳамон анча тўла (55,7 фоиз) ва минтақанинг энг йирик иқтисодиёти бўлмиш Германия энди рецессия хавфи остида эмас.

«Путиннинг режаси барбод бўлди, бизда газ ва нефт етарлича», деди Германия канцлери Олаф Шолц Россиянинг Украинага бостириб киришининг бир йиллиги муносабати билан сўзлаган нутқида.

Европа Иттифоқи нима учун «музламади»?

Бунга кўплаб омиллар сабаб бўлди, уларнинг ҳар бирининг ҳиссаси экспертлар томонидан турлича баҳоланмоқда. Мутахассислар фикрига кўра, Европанинг об-ҳаво борасида ҳам омади келди. «Иссиқ қиш (бирлашган Европадаги метеорологик кузатувлар тарихида бу қишдагидан ҳам ҳарорат юқорироқ қиш фақат бир марта кузатилган), шубҳасиз, катта рoл ўйнади», дея хулоса қилган Халқаро энергетика агентлиги (IEА). Бу қишда Европани иситиш учун камроқ газ керак бўлди.

Европа Иттифоқининг тезкор сиёсий қарорлари ҳам фавқулодда узилишлар ва танқисликлар олдини олишга ёрдам берди.

Хусусан:

— газ истеъмолини умумий 15 фоизга қисқартириш (Европа Иттифоқи давлатлари бу мажбуриятни ихтиёрий равишда ўз зиммасига олди);

— «яшил энергияга ўтиш»ни тезлаштириш;

— Европа Иттифоқи номидан сотиб олинган газни мамлакатлар ўртасида уларнинг эҳтиёжларига мувофиқ қайта тақсимлаш учун ягона газ сотиб олувчини яратиш;

— газ нархининг энг юқори чегарасини белгилаш (яъни хомашёнинг чегаравий қиймати, Европа Иттифоқи ундан юқори нархга биржада хомашё етказиб бериш бўйича шартномалар тузмайди; келишилган максимал нарх ҳар минг куб метр учун тахминан икки минг долларни ташкил этди).

«Ушбу чора-тадбирларнинг барчаси минтақа учун ‘ҳаётий муҳимʼ аҳамиятга эга эди», дейди IEА.

Шунингдек, шамол ва қуёш энергиясини ишлаб чиқаришда интенсив қувватни ошириш бўйича ҳам қарорлар қабул қилинди.

Бозор механизмлари ҳам Европа фойдасига ишлади. «Кўпчилик Европа Иттифоқининг энергия сиёсатидан мамнун бўлмоқда, лекин бозор (биринчи навбатда) унга юқоридаги мақсадлар қўйилгани учун эмас, нархлар жуда юқори бўлгани учун истеъмолни камайтирди», дейди S&P Global фирмасининг энергетика бўйича эксперти Лoрен Русекас.

Яъни металлургия ва ўғит ишлаб чиқариш саноати каби кўп газ талаб қилувчи соҳаларда газ хомашёсини сотиб олишни жиддий қисқартиришдан бошқа илож қолмади. Европа саноати умумий газ истеъмолини 25 фоизга қисқартирди. Тўғри, газни кўп талаб қилувчи тармоқларнинг ишлаб чиқариш ҳажми ҳам 8 фоизга камайди.

Ушбу омилларнинг барчаси туфайли ЕИ давлатлари 2022 йилда газ истеъмолини 13 фоизга ёки 55 миллиард куб метрга қисқартирди, бу 40 миллиондан ортиқ хонадонни газ билан таъминлашга тенг миқдордир. Бу тарихдаги энг кескин пасайиш бўлди. Қанчалик ғалати бўлишига қарамай Шимолий ва Шимолий-Ғарбий Европа мамлакатлари газни энг кўп тежади — айнан шу минтақада қиш, айниқса, иссиқ келди.

Ҳеч қандай узилишлар бўлмадими?

Узилишлар бўлмади лекин, албатта, маҳаллий инқирозлар кузатилди. Кўпгина ташкилотлар газ ва электр энергиясининг барқарор бўлмаган нархлари туфайли харажатлар ва ходимларни қисқартирди. Умуман олганда, Россиядан газ мустақиллигини қўлга киритиш Европа Иттифоқига деярли бир триллион еврога тушди.

Евроиттифоқдан ташқарида, Буюк Британияда эса энергия инқирози баъзи маҳсулотлар тоифаларида танқисликка олиб келди. Масалан, салат барги ва бошқа сабзавотлар иссиқхона электр энергияси учун тўловлар ошишига дош бера олмади.

Европа иттифоқи Россия газини нимага алмаштирди?

Қувурлар орқали етказиладиган газ ўрнини, биринчи бўлиб, денгиз орқали етказиб бериладиган суюлтирилган газ (LNG) эгаллади. LNG’нинг Европага етказиб берилиш ҳажми 2022 йил августидан 2023 йил январигача 70 фоизга ошиб, 155 миллиард куб метрга етди.

Бундай хомашёнинг Европа Иттифоқига энг йирик экспортчилари АҚШ, Қатар, Нигерия ва бошқа давлатлар, шу жумладан, парадоксал равишда Россиядир. Йил охирида ҳатто Европа Иттифоқига юк туширишни истаган газ танкерларининг узун навбати ҳам пайдо бўлди. Уларнинг барчаси юкни бошқа минтақаларда чегирма билан сотишдан кўра, Европада асл нархига сотишни кутишга қарор қилди.

Европанинг LNG борасида ҳам омади келди: 2022 йилдаги узоқ муддатли ковид карантини туфайли Хитойда ушбу турдаги хомашёга талаб камайди. 2022 йили Хитойда газ истеъмоли 40 йил ичида биринчи марта 1 фоизга пасайди.

LNG’га қўшимча равишда, Европа Иттифоқи кўмирдан ҳам фаол фойдалана бошлади. Энергия инқирозига йўл қўймаслик учун «ифлос» ёнилғида ишлайдиган баъзи электр станциялари ҳатто қайта ишга туширилди. Минтақада кўмир ёнилғисини ишлаб чиқариш, яшил энергияга ўтишнинг узоқ муддатли мақсадларидан фарқли ўлароқ, 2022 йилда бироз ўсишга эришди. Бироқ, атроф муҳитга етказилган зарар скептиклар кутганидек катта бўлмади.

Европаликлар музлаб қолмади, аммо улар коммунал тўловлар учун кўпроқ харажат қила бошладими?

Ҳа, Россия билан энергетик узилиш, албатта, сўнгги истеъмолчиларга таъсир кўрсатди. Европа Иттифоқида сўнгги истеъмолчилар учун электр энергиясига тўловлар ўртача ҳисобда 35 фоизга, барча коммунал хизматларга эса (сув, чиқинди ва бошқалар билан биргаликда) 18 фоизга ошди.

Бироқ, қимматлаган нарса фақатгина коммунал тўловлар бўлмади. Нархлар кўтарилиши тезда барча бошқа товарларга ҳам кўчди (Европа Иттифоқида 2022 йилда инфляция даражаси 9,2 фоизни ташкил этди). Мисол учун, моцарелла ишлаб чиқарувчи Gruppo Francia Latticini компанияси электр энергияси учун тўловлар уч баробарга ошганидан шикоят қилди ва у ҳам нархни оширишга мажбур бўлди.

Ҳозирги газ нархлари ҳақида нима дейиш мумкин?

Ҳозирда нарх Украинадаги кенг кўламли уруш бошланишидан олдинги даражада — 1 мегаватт-соат тахминан 50 евро атрофида. Газ энг қиммат нархга 2022 йил августда чиққанди, ўшанда TTF газ ҳабидаги фьючерс нархи 340 еврога етган.

«Парадоксал кўринувчи ушбу нарх пасайиши Россия гази билан бир қаторда қўрқув омили ҳам бозорни тарк этгани билан боғлиқ» дея вазиятни изоҳлаган Лорен Русекас. Дарҳақиқат, «таваккалчилик мукофоти» деб аталувчи қиймат доимо хомашё нархига қўшилади. Бу тўсатдан нимадир юз берса ёки котировкалар кескин ўзгарса, инвестор учун компенсация бўлади. Ноаниқлик қанчалик катта бўлса, «таваккалчилик мукофоти» шунчалик кўп бўлади. Ва ёз охирида, Россия «Шимолий оқим-1» қувурини навбатдаги бор тўхтатишидан олдин, ноаниқлик энг юқори чўққига чиққанди.

Сентябр ойидаги портлашлар натижасида газ қувури вайрон бўлгандан сўнг, бозор бироз тинчланди — Москванинг манипуляцияси европаликларни қўрқитишни тўхтатди ва ҳеч кимда урушдан олдинги даражадаги етказиб бериш қайта тикланиши мумкинлигига умид қолмади.

Демак, Европа Иттифоқи учун Россия билан газ алоқалари узилиши ортидан келиб чиқадиган асосий хавфлар ортда қолдими?

Йўқ. Экспертлар аллақачон янги хавфлар ҳақида гапирмоқда, чунки ҳали «глобал газ баланси заиф». IEA агентлик таъкидлаган асосий хавфлар орасида қуйидагилар бор:

— Россиянинг қолган газ қувурлари ҳам Европа Иттифоқига газ етказиб беришни тўлиқ тўхтатиши мумкинлиги;

— қурғоқчил ёз ёки совуқ қиш;

— қайта тикланувчи энергия манбаларини ривожлантириш билан боғлиқ сиёсий муаммолар.

Халқаро валюта жамғармаси экспертлари Европани огоҳлантирган муҳим хавфлардан бири – бу газ истеъмоли ўсишидир, чунки энди юқори нархларни ушлаб турувчи омил йўқ (улар қўшимча равишда «нарх чегaраси» томонидан ушлаб турилади). Давлат субсидиялари ҳам бизнес ва аҳолини иқтисодиётни заифлаштиришга ундамоқда. Буларнинг барчаси хомашё таннархи маятнигини тескари йўналишга буриб юбориши мумкин. Goldman Sachs таҳлилчилари прогнозларига кўра, агар саноат талаби 2023 йилда 10 фоизга тикланса, газ нархи икки баравардан кўпроққа ошиб, бир мегаватт-соат учун100 евродан қимматроққа тўғри келиши мумкин.

«Агар Россиядан газ экспорти буткул тўхтаса (шу жумладан LNG етказиб бериш) ва Хитойнинг суюлтирилган газ импорти 2021 йилги даражагача тикланса, Европада хомашё тақчиллиги юзага келиши мумкин. Бу ҳолда, 2023 йилда Европа Иттифоқига 57 миллиард куб метр етмайди», деб тахмин қилмоқда IEA.

Демак, Хитой Европа Иттифоқида янги инқирозни келтириб чиқариши мумкинми?

Ҳа. IEA экспертлари ХХР омилини ҳал қилувчи бўлмаса ҳам, асосий омиллардан бири деб ҳисоблайди. Барчаси ковид чекловлари олиб ташланганидан кейин, 2023 йилда мамлакат иқтисодиёти қанчалик тез тикланишига боғлиқ. Хитой газ импортида Европа учун севимли бўлган LNG газ турига таянади ва IEA маълумотларига кўра, бу йил Пекин 40-116 миллиард куб метргача LNG импорт қилиши мумкин.

«Агар Пекиннинг иқтисодий фаоллиги кескин ошса, хомашё учун рақобат кучаяди ва нархлар беқарор даражагача кўтарилади», дейди Халқаро энергетика агентлиги.

Европа Иттифоқида янги инқирозлар учун режа борми?

Ҳа. Яхшиланган бозор шароитига қарамай, Европа Иттифоқи «фавқулодда тежаш» режасини узайтиришга қарор қилди. Янги регламент Европа Иттифоқига аъзо давлатлар учун 2023 йил 1 апрелдан 2024 йил 31 мартгача энергия ресурсларни ихтиёрий тежаш шартларни белгилайди.

Газ истеъмолини яна 15 фоизга камайтириш керак (2017 йил 1 апрелдан 2022 йил 31 мартгача бўлган даврдаги, яъни «урушдан олдинги» ўртача даражага нисбатан). Бу ташаббусга қўшилиш ҳозирча ихтиёрий, аммо Европа Иттифоқи кенгаши мамлакатларни уларнинг энергия сиёсати хавфлилиги ҳақида «огоҳлантириш» ҳуқуқини ўзида сақлаб қолган. ЕИга аъзо давлат бундай огоҳлантириш олса, истеъмолни қисқартириш мажбурий бўлади ва «ҳуқуқбузар» Европа Иттифоқи Кенгашига ҳар ой ҳисобот беради. Еврокомиссия ҳисоб-китобларига кўра, ЕИ давлатлари келаётган мавсумда жами 45 миллиард куб метр газни тежаши лозим.

«Европа Иттифоқи учун энергия инқирози ҳали тўлиқ тугамади ва Россия энергиядан қурол сифатида фойдаланишда давом этмоқда», дея ҳозирги курсни давом эттириш зарурлигини таъкидлаган Швециянинг Энергетика, бизнес ва саноат вазири Эбба Буш.