Россиянинг «Кинжал» ракетаси: уни «Patriot» уриб тушира оладими?

Илк марта Россия жанговар ҳаракатларда «Кинжал»дан 2022 йилнинг мартида фойдаланган, деб ҳисобланади. Ўшанда РФ мудофаа вазирлиги ракета «Ивано-Франкивск областининг Делятин аҳоли пунктида Украина қўшинларининг ракеталар ва авиация ўқ-дориларининг йирик ер ости омбори»ни аниқ нишонга олганини таъкидлаб чиққанди. Лекин, Россия МВнинг версияси айрим шарҳловчиларда шубҳа уйғотган эди.

2022 йилнинг 9 майида Украинанинг «Жануб» қўмондонлиги Одесса области Ту-22М3 бомбардимончи самолётларидан учирилган учта «Кинжал» ракеталари билан ўққа тутилганини хабар берди. Россия МВ буни изоҳламади. «Кинжал» билан навбатдаги нишонга олиш 2022 йилнинг августида, бу марта Винниця областида рўй берди. Ўшанда ҳам фақат украин манбалари буни хабар берган.

Буларнинг барчаси алоҳида учиришлар эди. 2023 йилнинг майида Россия «Кинжал»дан тизимлироқ фойдалана бошлади. Бу учиришдан кўзланган мақсад битта — «Patriot» комплекслари бўлиб, улар умумий ниятга эга.

Украина ҚК 8 май куни тўрт кун аввал, яъни 4 май куни Киев шаҳри узра Россиянинг «Кинжал» ракетаси тутиб йўқ қилинганини айтиб чиқди. Киев мэри Виталий уриб туширилган ракета бўлакларидан бирини намойиш этди. Интернетда эса бу бўлаклар «Кинжал»га тегишлими ёки Россиянинг бошқа авиация қуролларидан биригами, деган мунозара келиб чиқди.

Орадан бир неча кун ўтиб, 16 май куни Россия ҳаво, денгиз ва ердан туриб Киевга яна ёпирилма ракета зарбаси берди, ҳужумда Эрондан олинган Shahed-136 ва 131 дронлари ҳам иштирок этди. Киев томон учирилган ракеталар орасида олти дона «Кинжал» ҳам бўлган ва украиналик ҳарбийларга кўра, уларнинг барчаси уриб туширилган.

Россия эса бунга жавобан «Кинжал» воситасида «Patriot» ЗРКнинг бир нечта таркибий қисмлари йўқ қилинганини айтиб чиқди. «Ишончли ва тасдиқланган маълумотларга кўра, 16 май куни «Кинжал» ҳипертовушли ракета комплекси билан Киевда куп функцияли Радиолокацион станция, шунингдек АҚШда ишлаб чиқарилган «Patriot» зенит-ракета комплексининг бешта учириш қурилмаси аниқ нишонга олинган ва тўлиқ йўқ қилинган», — РФ МВнинг расмий хабарномасида олтита нишон йўқ қилингани айтилган, бу ҳам айнан шу миқдордаги ракеталардан фойдаланганликни билвосита тасдиқлайди.

Ракета ҳужумларини қайтариш асносида «Patriot» комплексининг «йўқ қилингани» эмас, «бироз зарарлангани»ни АҚШ Мудофаа вазирлиги расмий вакили Сабрина Сингҳ ҳам тасдиқлади.

«Кинжал» ракетасининг хусусиятлари, унинг қурилмасининг алоҳида фарқли томонлари, ундан фойдаланиш ва уни тутиб олиш имкониятлари ҳақидаги баҳслар Интернетда ҳамон давом этмоқда ва BBC ушбу воқеалар фонида энг кўп янграётган саволларнинг айримларига жавоб топишга ҳаракат қилди.

«Кинжал» ракетаси характеристикаларини баҳолашдаги мураккабликлар шундаки, ундан жангда фойдаланилганини ҳам Россия, ҳам Украина тасдиқлаганига қарамасдан, бу зарбаларнинг тафсилотларини ваколатли манбалар эълон қилишмаган.

«Кинжал» нима ўзи?

«Кинжал» ракетаси Россиянинг «Искандер» оператив-тактик комплекси баллистик ракетаси базасида ясалган. Буни «Кинжал»нинг 9М723 «Искандер» ракетасига ташқи кўринишидан ўхшаб кетиши ҳам исботлаб турибди.

Бундан ташқари, 2021 йилда РФ Мудофаа вазирлиги машинасозлик конструкторлик бюроси (МКБ) билан «Кинжал»ларни харид қилиш бўйича шартнома тузилганини эълон қилди. Айнан шу корхона «Искандер»ларни ишлаб чиқаради.

Бу муҳим ҳолат, чунки «Кинжал»нинг тузилиши ва характеристикаси фақат Россия ОАВ баёнотларидан маълум, шунда ҳам жуда ночор. Шу сабабли, уни кўпинча 9М723 ракетасининг техник тавсифига қараб баҳолашади.

«Кинжал»нинг айрим тавсифлари советларнинг ҳаводан учириладиган сўнгги ракеталаридаан бири Х-15 билан билан ўхшаш. У ҳам самолётдан учирилган ва баллистик траектория бўйича мўлжални урган. Бу буюмнинг фарқли жиҳати — у фақат 300 км масофага уча олади ва бу ҳол уни ташувчи самолёт учун хавфли, чунки учоқ душманнинг ҲҲМ тизими ҳаракати зонасига тушиб қолиши мумкин. Х-15 аввал бошдан ядровий каллакли қисм учун мўлжалланган, лекин унинг бошқа модификациялари, жумладан, кемаларга қарши ракеталар ҳам ишлаб чиқарилган.

Х-15 унчалик катта бўлмаган тезликда, максимум 5 Мах’гача тезлашиб уча олган, ташқи кўриниши ҳам «Кинжал»га у қадар ўхшамаган. Уни бутунлай бошқа ташкилот — «Радуга» конструкторлик бюроси ишлаб чиққан.

Лекин, нима бўлганда ҳам Х-15’ни яратишда фойдаланилган технологиялар «Кинжал»ни яратишда ҳам жорий этилган бўлиши эҳтимоли юқори.

Аэробаллистик ракета ўзи нима?

Ҳарбий ракеталар қанотли ва баллистик бўлади. Қанотли ракета худди самолёт сингари учади — ҳавода уни қанотлари тутиб туради.

Баллистик ракеталар худди осмонга отилган тош каби учади. У инерция туфайли ҳаракатланади, токи шамолнинг қаршилиши ва Ернинг тортиш кучи уни тўхтатиб, пастга қараб йўналтирмагунча. Баллистик ракета двигатели ишлаб турган пайтгача юқорига кўтарилади ва шундан сўнг нишонга қараб пастга шўнғий бошлайди. Бундай траектория баллистик траектория деб аталади.

Оддий баллистик ракетани тутиб йўқ қилиш осон, чунки унинг траекториясини ҳисоблаш мумкин, гарчи замонавий баллистик ракеталар аэродинамик руллар ёрдамида манёвр қила оладиган қилиб ясалмоқда, лекин бундай манёврлар уларни сўнгги авлоддаги зенит ракеталаридан асрай олмайди.

Аэробаллистик ракетанинг баллистик ракетадан фарқи шундаки, катта тезликда унинг корпусининг ўзи ҳаво оқимлари ҳамда юқори ва паст зичлик ҳудудлар ҳисобига кўтарувчи куч ҳосил қилади.

Шундай қилиб қанотсиз аэробаллистик ракета оддий баллистик ракетага нисбатан анча қия траектория бўйлаб уча олиши мумкин. У атмосферанинг зич қатламларида манёвр ҳам қила олади, нафақат ракетага қарши тизимларга чап бериш, шунингдек ўзининг фазодаги ҳолатини таҳрирлаб, парвозда давом этиш учун ҳам.

Баллистик ракеталар ҳам, аэробаллистик ракеталар ҳам парвозининг сўнгги босқичида нишонга тик келиб урилади. Бунга сабаб — ҲҲМ ишини қийинлаштириш. Ҳаво бўшлиғини кузатиб турган радарларнинг ўлик воронка деб аталувчи хислати — радарнинг қоқ тепасидаги ўзи кўролмайдиган зонаси бўлади. Бу ерда учаётган объектларни радар ё бутунлай кўрмайди ёки яхши кузата олмайди.

«Кинжал» эса РФ Мудофаа вазирлигининг баёнотларига кўра, шунингдек унинг нишонни уриши тасвирланган кадрларга кўра, чиндан ҳам тик келиб урилади.

Россияда «Кинжал»ни ракета эмас, комплекс деб аташади, чунки уни ташиб юрувчи МиГ-31К самолёти ниҳоятда муҳим қисми. У ракетани 15 км баландликка кўтариб, энг максимал тезлиги — 3 минг км/соатга эришгач, ракетани учиради. Самолёт бу ўринда ракетанинг биринчи босқичи вазифасини ҳам бажаради.

Ҳаводан учириш ракетага кўп ёнилғи сарфламасдан тезда тезликка эришиш имконини беради, чунки биринчидан, у самолётга бириктирилган ҳолида аллақачон катта тезликда учаётган бўлади, иккинчидан, ердан учирилган ракеталардан фарқли ўлароқ, унга атмосферанинг зич қатламларини ёриб ўтиш шарт эмас.

Шундан сўнг «Кинжал» 20 км баландликкача кўтарилади ва ҳипертовушли тезликка эришади. Атмосферанинг зич қатламларини ёриб қайтиб тушаётганида у манёвр қилади, ерга 90 градусга яқин бурчакда келиб урилади.

Жанговар қисми

Украина ҳукумати таъкидига кўра, 4 май куни Киев узра илк «Кинжал» ракетаси тутиб олингач, Киев мэри Виталий Кличко «Кинжал» ракетасининг бўлакларидан бири деб аталган қандайдир буюмни оммага намойиш этди.

Аввалига кўплаб шарҳловчилар у Россия телевидениеси томонидан кўрсатилган ракетага у қадар ўхшамаслигини таъкидлаб ўтишди. Кейин Кличко томонидан кўрсатилган объект ракетанинг корпуси ичида жойлашган тешиб ўтувчи жанговар қисми бўлиши мумклиги ҳақида тахмин илгари сурилди.

Объект йирик, деворлари қалин жанговар ўқ-доридек кўринади. Шакли БетАБ 500ШП бетон тешувчи бомбани эслатиб юборади, лекин улар орасида айрим ташқи фарқлар бор. Бундай бомба бункерларнинг, жумладан, ер остидаги бункерларнинг қалин бетон деворларини тешиб ўтиши керак, шунинг учун у деворлари қалин мустаҳкам корпусга эга.

«Кинжал» айнан қандай жанговар қисмга эга эканлиги ҳақида расман маълумотлар йўқ. Бироқ, билвосита белгиларга кўра, у бемалол тешиб ўтувчи фугасли жанговар қисм билан таъминланиши мумкин.

Биринчидан, РФ мудофаа вазири Сергей Шойгу 2022 йилда ракета аллақандай «тешиб ўтувчи...» хусусиятларга дея гап бошлаб, гапини охиригача етказмаганди, бироқ, у ракетанинг тешиб ўтувчи сифати ёки қобилиятини назарда тутган бўлиши мумкин.

Иккинчидан, «Искандер-Э» комплексининг 9М723 ракетаси тешиб ўтувчи жанговар қисм билан таъминланган. Бу ҳақда Машинасозлик конструкторлик бюроси расмий сайтида айтилган. Бу саҳифа ҳозир ўчириб юборилган, бироқ нусхаси архивда сақланмоқда.

Бундан ташқари, ОАВ ва бошқа интернет манбаларда «Кинжал» ҳам худди «Искандер» сингари ядровий жанговар қисм билан таъминланиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар айланмоқда. Расман бу тасдиқланмаган.

Тешиб ўтувчи фугасли жанговар қисмдан фойдаланиш мантиқли, чунки бундай ракета, россиялик ҳарбийлар, жумладан мудофаа вазири Шойгуга кўра, алоҳида муҳим объектларни йўқ қилиш учун мўлжалланган. Бундай объектлар эса кўпинчи ер остига беркитилган ва яхши ҳимояланган бўлади.

2022 йил мартида Ивано-Франкивск областидаги нишонга муваффақиятли зарба берилганини эълон қила туриб, РФ мудофаа вазирлиги «Украина қўшинларининг ракета ва авиация ўқ-дорилари сақланаётган йирик ер ости омбори йўқ қилинган»нини қайд этган эди. Ер ости омборини йўқ қилиш учун айнан тешиб ўтувчи жанговар қисм керак бўлади.

Агар «Кинжал»нинг ташқи кўриниши 9М723 ракетаси билан ўхшашлиги эътиборга олинса, унга бошқа — осколкали ва осколка-фугасли жанговар қисмлар ҳам ўрнатиш мумкинлигини тахмин қилиш мумкин. Лекин бу расман тасдиқланмаган.

«Кинжал» чиндан ҳам ҳипертовушлими?

Бу саволга қисқа қилиб, «ҳа» деб жавоб бериш мумкин, гарчи бу борада ҳам баҳс-мунозаралар кўп бўлса-да. Гап шундаки, халқаро миқёсда «ҳипертовушли қурол» дея барча томонидан тан олган тушунчанинг ўзи йўқ.

Масалан, АҚШ Конгрессининг тадқиқот марказининг 2023 йил февралидаги докладида ҳипертовушли тезликда уча оладиган ва бу ҳолда манёврлар қила оладиган аппаратлар ҳипертовушли аппарат деб аталаши ёзилган.

«Кинжал» бу икки шартга жавоб бера олади. Ҳипертовушли тезлик деганда товуш тезлигининг 5 баробаридан зиёд тезлик назарда тутилади. «Кинжал» эса тактик техник тавсифларга кўра, парвоз жараёнида 10 Мах тезликка эриша олади. (Таққослаш учун: реактив двигателли оддий йўловчи самолётларнинг тезлиги 0,8–1 Мах атрофида бўлади)

Мах сони нимани билдиради?

Мах сони товушдан тезучар ва ҳипертовушли учар аппаратлар тезлигини ўлчаш учун ишлатилади. Бу ҳаво оқимининг учар аппаратга нисбатан тезлигининг шу нуқтадаги товуш тезлигига нисбатини билдиради.

Яъни, аппарат товуш тезлигидан қанчалик тез учаётганини билдиради. Фақат муҳим фарқ бор: товуш тезлиги айни пайтда ушбу объект ҳаракатланаётган ҳавонинг физик хоссаларига тўғри келиши керак.

Ер сиртида 20 даража иссиқликдаги ҳавода товушнинг тезлиги сониясига 343 метрни ташкил этади (1234 км/соат).

Идеал шароитда Мах’ларда тезликни ўлчашда атмосфера босими, ҳарорат ва намлик ҳисобга олиниши керак, чунки улар товуш тўлқинлари тарқалишига таъсир кўрсатади. Лекин, одатда ҳар бир баландлик учун маълум бўлган атмосфера босими ҳисобга олинади.

«Кинжал» парвози давомида 20 км баландликка чиқиб, 10 Мах тезликка эриша олади, деб ҳисобланади. 20 минг метр баландликда ҳаво ҳарорати Целсий шкаласи бўйича –50 даража, бу тахминан 11000 км/соат дегани.

Ракета горизонтал учиб, нишонга тик урилиш асносида атмосферанинг зич қатламларига кирганда унинг тезлиги пасайиши аниқ. Лекин нишонга урилиш учун қандай тезликда келиши ҳақида аниқ маълумотлар йўқ.

Тезликни ҳисоб-китоб қилишда Ер сиртига яқин товушнинг тезлиги каттароқ эканини ҳам ҳисобга олиш керак, бинобарин, аппаратнинг Мах’да кўрсатилган тезлиги ҳам фарқланади.

Масалан, ҳаво ҳарорати +10 даража бўлган 1 км баландликдаги 11 000 км/соат тезлик Мах’да 9 бўлади.

РФ мудофаа вазирлиги «Кинжал» парвоз давомида манёвр қилишини таъкидлайди, шунинг учун у формал жиҳатдан АҚШ Конгресс тадқиқот марказининг аниқлаштирмасида тилга олинган иккинчи шартга ҳам жавоб беради.

Ракетада чиндан ҳам аэродинамик руллар — қуйруқ қисмида кичик қанотчалар бор, улар бурилиб, ракетани керакли йўналишга бошқаради. Унда олов чиқувчи текислик ичида газ оқимини бошқариб, манёврлар қилишга ёрдам берувчи газодинамик руллар бўлиши ҳам эҳтимолли.

Бироқ, «Кинжал» — ҳипертовушли қурол деган таъкидга ҳамма ҳам рози эмас. Американинг Вест-Пойнт ҳарбий акадамиясидаги замонавий урушни ўрганиш институти ҳипертовушли қуролга бошқачароқ таъриф берган. У ердагилар фикрича, ҳипертовушли аппарат узоқ радиусда ҳаракат қила олиши, ҳаво-реактив двигателдан фойдаланиши, 5 Мах тезликдан тезроқ ҳаракатланиб, манёврларни амалга ошира олиши керак.

Бу таърифга «Кинжал» мос келмайди — чунки унда ҳаво-реактив эмас, ракетали двигател бор.

Лекин бу таърифга ҳипертовушли бошқа учар аппаратлар — тезлашиб олиш учун баллистик ракетадан фойдаланувчи, сўнгра атомосферада эркин учиб, нишон сари манёврлар амалга оширувчи планерлар ҳам тўғри келмайди. Уларни анъанага кўра ҳипертовушли қуроллар сирасига киритиб келишган, бунга ҳеч ким шубҳа қилмаган.

АҚШ кўпроқ ҳипертовушли планерлар ва тўғри оқимли двигателга эга қанотли ракеталар ишлаб чиқаришга, Россия эса ракета двигателли ва ҳипертовушли планерларга эга аппаратлар ишлаб чиқаришга диққат қаратади.

Ҳипертовушли тўғри оқимли двигателга эга қанотли ракета худди ҳипертовушли планер сингари биринчи навбатда атмосферанинг эич қатламларида ҳаракатланиши туфайли технологик жиҳатдан мураккаб аппаратлар ҳисобланади. Бундай тезликларда аппаратни силаб ўтаётган ҳаво оқимининг хоссалари кескин фарқланади. Муаммолардан бири ҳавонинг юқори ҳароратларгача — Целсий шкаласи бўйича бир неча минг даражагача қизиши.

Шу сабабли атмосферанинг зич қатламларида ҳиптертовушли тезликни узоқ ушлаб турган аппаратлар иссиқликка чидамли ва шунчаки чидамли материаллардан ясалиши керак. Бундан ҳам қийини — тўғри оқимли ҳаво-реактив двигателини яратиш.

«Кинжал» кўплаб технологик муаммолардан холи, чунки у оддий ракета двигателидан фойдаланади ва парвозининг катта қисмини атмосферанинг сийрак қатламларида ўтказади — зич қатламларга у траекториясининг финал қисмида ёриб киради.

Кўплаб мутахассисларнинг ҳисоблашича, бу ҳолатда унинг тезлиги кескин камаяди, конструкторлар учун ҳам шуниси маъқул: улар узоқ вақт ҳипертовушли парвоз учун конструкция яратишдан халос бўлишган. Аммо бу ҳолатда у ўзининг асосий сифати — юқори тезликни йўқотади.

«Кинжал»дан ташқари баллистик ракеталарнинг жанговар каллаклари, «Искандер» каби баллистик ракеталарнинг ўзи ҳам ҳипертовушли тезликка эришиши мумкин. Нишон сари йўналар экан, унинг баллистик ракетаси 5 Мах тезликдан ҳам ошиши мумкин. Бироқ, одатда, бундай ракеталар ҳипертовушли ракета деб аталмайди.

Нега «Кинжал»ни уриб тушириш қийин?

«Кинжал»нинг асосий хоссаси унинг тезлиги бўлиб, уни аниқлаб, тутиб олиш учун ракета учиришга вақт жуда кам қолади.

Бироқ унинг бу хоссаси у ортилган МиГ-31К самолёти радарларда кўриниши билан мувозанатлашади, унинг «радиолокацион портрети», яъни ҳар хил кузатув тизимлари билан излаб топиш мумкин бўлган турли хоссалари жамланмаси маълум бўлиб туради. Шундай қилиб, ракета учирилган томондан унинг йўналишини аввалдан билиб туриш эҳтимоли мавжуд.

Россия ҳарбийлари таъкидлашича, «Кинжал» ракетаси парвознинг турли босқичларида манёвр қилиши мумкин, бу ҳам уни тутиб олишни жуда қийинлаштиради. Биринчидан, бу хоссасини парвоз траекториясини аниқ ҳисоблашга халақит беради, иккинчидан, тутувчи ракета манёвр қилаётган нишонни бориб уриши учун янада кучлироқ зўриқиш билан манёвр қилиши керак.

Бироқ, ҳар қандай манёвр, айниқса у ҳипертовушли тезликда қилинса, ёки баландлик, ёки тезлик йўқотилишига олиб келади. Бу эса бундай қуролларнинг асосий фазилати. Шу сабабли ҳипертовушли ракеталар конструкторлари нима муҳимроқ эканини танлашлари керак.

«Кинжал» парвознинг бошланғич босқичларида ёки нишонга яқинлашаётган чоғда манёвр қилиши ҳақида ишонарли маълумотлар йўқ. Patriot ЗРКнинг PAC 3 оиласига мансуб замонавий тутувчи ракеталар манёвр қилаётган баллистик ракеталарни уриб туширишга қодир, лекин бу ерда асосий тўсиқ барибир тезлик бўлиб қолади — ҳипертовушли нишоннинг парвоз траекториясини нафақат аниқ, жуда тез ҳисоблаш ҳам талаб этилади.

«Кинжал»ни тутишнинг яна бир муаммоли жиҳати у сохта нишонлардан ҳам фойдалана олиш эҳтимоли. Нима бўлганда ҳам, «Искандер» комплексининг 9М723 ракетаси сохта нишонлардан фойдаланади. Харкив шаҳри 2022 йилнинг 18 июнида «Искандер» комплекси ракеталаридан ўққа тутилгач, бундай сохта нишонлар ерда топилган эди.

Улар 9Б899 деб аталади ва ярим метр узунликка эга ола-чипор цилиндрлардан иборат. Ставрополдаги «Сигнал» заводининг сайтида ёзилишича, шундай номдаги буюмни улар 2008 йилдан бошлаб шу корхонада серияли ишлаб чиқара бошлашган.

Сохта нишонлар қандай ишлаши ҳақидаги ишончли маълумотлар йўқ. Эҳтимол, улар радиошовқин яратишар, шу йўл билан ердаги станциялардан учириладиган тутиб олувчи ракеталарга қарши радиоэлектрон кураш воситаси ҳисобланар.

Яна бир версияга кўра, улар ўзидан иссиқлик чиқаради, ҳипертовушли ракета атмосферада жуда қизиб кетгани сабабли, сохта нишонлар инфрақизил спектрда унинг топилишини қийинлаштиради. Гарчи уларнинг ўлчами ракета ўлчамидан кичикроқ бўлса ҳам, улар ҳам радарларда чалғитувчи кўриниш беради.

Ниҳоят, «Кинжал» ракетаси нишонга деярли тик учиб келиб уради, бу ҳам унинг тутилишини қийинлаштиради. Юқорида зикр этилганидек, ҲҲМ тизимлари радарларида ўлик воронка — тепасида нишон ё умуман кўринмайдиган ёки жуда ёмон кўринадиган конуссимон зона бўлади.

Patriot «Кинжал»ни уриб тушира олганми?

Patriot комплексининг энг замонавий радари AN/MPQ-65’нинг ахтариш бурчаги нишонни кузатиш режимида 90 градусга тенг, яъни у ўз устида турган ракетани ҳам кузата олиши керак. Бироқ, бир нечта ракета кичикрок бурчак остида йўналган бўлса, улардан қай бирлари назорат зонасидан ташқарида бўлиб қолади.

Одатда радарларнинг ўлик зонаси четроқда турган бошқа радарлар ёрдамида компенсация қилинади. Маълумки, Украина ҚК ихтиёрида иккита «Patriot» батареяси, шунингдек ҲҲМ тизимининг умумий контурига уланган бошқа тизимлар ҳам бор.

Украина қуролли кучларининг ҳаво ҳужумида мудофаа тизими қандай тузилгани, Patriot радарлари «ўлик воронка»га эга ёки йўқлиги, улар ҳипертовушли тезликда учаётган нишонни тутиб олиш асносида нечоғлик самарали экани борасида ишончли маълумотлар ҳозирча йўқ.

Украина ҚКнинг Америка ҲҲМ комплекси Россия «Кинжал»ини уриб туширгани ҳақидаги версиясининг тасдиғи Киев мэри Виталий Кличко намойиш этган, эҳтимолли жанговар қисмнинг шикаст еган жойи характери тасдиқлаши мумкин. Унда қалин деворларга эга бўлган пўлат объект битта жойидан қарийб синдириб юборилган.

Бу «Patriot» комплексининг PAC 3 оиласига мансуб, нишонни тўғридан тўғри зарба билан уриб қулатадиган ракеталардан бирининг бориб урилиши натижаси бўлиши мумкин. Зенит ракеталарининг қолган катта қисми осколкали-фугасли жанговар таркибий қисмга эга, улар нишон ёнида портлаб, унга зарар етказади. Бироқ, у қадар катта бўлмаган зарар етказувчи бўлаклар «Кинжал» ракетасининг тахмин қилинаётган жанговар таркибий қисмининг бу қадар қалин деворини тешиб ўта олмаган бўларди, улар битта катта ўйиқ эмас, кўплаб кичик излар қолдирган бўларди.

16 май кунги ёпирилма зарбаларда Россия кўплаб ракеталардан, жумладан, олтита «Кинжал»дан ҳам фойдаланган. Турли манбалар гувоҳлик беришича, улардан ташқари «Искандер» ва С-400 баллистик ракеталари, ҳаво ва денгиздан учирилган қанотли ракеталар, Эроннинг Shahed-136 ва 131 дронларидан фойдаланилган бўлиши ҳам мумкин. Буларнинг барчаси Украина ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимини зўриқтириш, шунингдек, Украина ҲҲМ тизими воситалари қаерда жойлашганини аниқлаш учун қилинган бўлиши эҳтимоли катта.

Украина ҚК олтита «Кинжал» ракетасини уриб туширганини таъкидламоқда. Россия мудофаа вазирлиги эса Patriot батареясини йўқ қилганини. Батарея йўқ қилинмагани, унга бироз зиён етказилгани фактини америкаликлар ҳам тасдиқлашди. Бу ҳолатда АҚШда ишлаб чиқарилган зенит ракета комплексининг бирор таркибий қисмлари Украинадан бошқа далатларга олиб чиқиб кетилгани ҳақида хабарлар чиқмади, бу эса эндиликда ҳеч нарсани олиб чиқиб кетиб бўлмайдиган даражада катта зиён етказилгани ёки зарар чиндан ҳам шу қадар енгил бўлгани ва уни ўша жойнинг ўзида бартараф қилиш мумкинлигидан дарак беради.

Олтита «Кинжал» йўқ қилинганини ҳам тасдиқлаб бўлмайди — четдаги нуфузли ва ваколатли манбалардан бирортаси бу ҳақида хабар бермаган, Украина ҳукумати уриб туширилган ракеталарнинг таниш мумкин бўлган қисмларини кўрсатмаган. Киевдаги кузатиш камералари орқали комплекс самарали ишлаётгани ҳақида хулоса чиқариш қийин, чунки унда фақат ЗРКнинг учиб кетаётган ракеталари оловигина кўриниб турибди.

Patriot комплекси ракеталари билан «Кинжал»ни тутиб олиш мумкинлиги ҳолатини баҳолаш яна бир сабабга кўра жуда қийин: Украина пойтахтида ҲҲМ иши қандай ташкил қилингани, Patriot ЗРК қайси манбадан маълумот олгани, Patriot’нинг штатдаги локаторларидан бошқа радарлардан ҳам фойдаланилган ёки йўқлиги, тутиб олишда яна қанақа зенит воситаларидан фойдаланилгани ҳақидаги маълумотлар йўқ.

Бундан ташқари, Украина қайси авлоддаги комплекслардан фойдаланаётгани ҳам сир сақланмоқда. 16 май кунги зарбалар қайтарилгач, Киевдаги кўчалардан бирида PAC 3 оиласига мансуб ракеталардан бири қулаган, бироқ, Украинада ҳозир иккита Patriot батареяси хизмат қилмоқда, уларнинг иккинчиси қандай ракеталар билан қуроллантирилгани ҳам номаълум.