Си Жинпинг Блинкенни қабул қилди. Бундай даражадаги учрашув узоқ вақтдан бери ўтказилмаётганди

АҚШ Давлат котиби (Ташқи ишлар вазири) Энтони Блинкен 19 июн куни Хитойга икки кунлик ташрифини якунлади. У Жо Байден маъмуриятининг Пекинга ташриф буюрган биринчи юқори мартабали амалдори бўлди. Блинкеннинг сафари аслида 2023 йил феврал ойига режалаштирилган эди, бироқ АҚШ осмонидан учиб ўтган Хитой ҳаво шари сабаб ташриф қолдирилади. АҚШ Давлат котиби охирги марта 2018 йилда Хитойга келганди, бу Доналд Трамп кабинети вакили Майк Помпео бўлганди.

Блинкен Хитой ташқи ишлар вазири Син Ганг, Коммунистик партия Марказий қўмитасининг ташқи сиёсат бўйича куратори Ван И, шунингдек, Хитой раиси Си Жинпинг билан музокаралар ўтказди. Сўнгги дақиқагача Си Жинпинг Блинкенни шахсан қабул қилиши ноаниқлигича қолаётганди, бироқ якунда учрашув ўтказилди. Давлат департаменти бу ҳақда учрашув бошланишига бир соатдан камроқ вақт қолганда расман эълон қилди. Си Жинпинг ва Блинкен ўртасидаги музокаралар Халқ йиғинлари уйида бўлиб ўтди. Reuters нашри буни «ижобий дипломатик ишора» сифатида қайд этди, чунки бу ерда учрашувлар одатда фақат бошқа давлатлар раҳбарлари билан ўтказилади (Блинкен давлат раҳбари эмас).

Си Жинпинг ва Блинкен ўртасидаги учрашув тахминан ярим соат давом этган. Учрашув бошланишидан олдин Хитой раиси Блинкеннинг хитойлик амалдорлар билан ўтказилган учрашувларини шарҳлаб, «томонлар баъзи муҳим масалаларда муваффақиятга эришгани» ва бу «жуда яхши» эканини таъкидлаган. Шунингдек, у Давлат котибининг ташрифи икки томонлама муносабатларни барқарорлаштиришга ижобий таъсир кўрсатишига ишонч билдирган. Блинкен, ўз навбатида, муносабатларга масъулият билан ёндашиш «АҚШ манфаатларига ҳам, Хитой манфаатларига ҳам ва бутун дунё манфаатларига ҳам мос келиши»ни таъкидлаган ҳамда Син Ганг ва Ван И билан учрашувларни «конструктив» деб атаган.

Си Жинпинг музокаралардан сўнг журналистлар билан суҳбатлашмади, бироқ ҳукуматга қарашли «Синҳуа» ахборот агентлиги Хитой раҳбарининг учрашув чоғидаги баёнотидан иқтибослар келтирган ҳолда мақола чоп этди. Хусусан, Си Жинпинг Хитой ва АҚШ икки томонлама муносабатларда «тарих, одамлар ва дунё учун масъулият ҳисси билан ҳаракат қилиши» кераклигини ва бошқа давлатларда ҳеч ким улар ўртасида зиддиятни кўришни истамаслигини айтган.

Си Жинпинг Хитой Қўшма Штатлар билан ҳамкорлик қилишга умид қилишини таъкидлади, аммо Вашингтон ўз хатти-ҳаракатлари билан Пекиннинг «қонуний ҳуқуқ ва манфаатлари»га зарар етказмаслиги кераклигини ҳам қайд этди. Хитой раҳбари, шунингдек, Блинкендан президент Жо Байденга «салом айтиб қўйиш»ни сўраган.

Блинкен Си Жинпинг билан учрашувдан сўнг матбуот анжумани ўтказди. У АҚШ ва Хитой «беқарор нуқта»да қолган икки томонлама муносабатларда «ижобий қадам» қўйганини таъкидлади, бироқ барча масалаларни бир ташриф билан ҳал қилиб бўлмаслигини тан олди.

Давлат котиби ўз баёнотида қуйидагиларни ҳам айтиб ўтди:

• Хитой Россияга ўлим келтирувчи қуроллар етказиб бермасликка ваъда берган. «Биз буни қадрлаймиз», деган Блинкен ва Вашингтонда Пекиннинг бу масалада ёлғон гапираётганига ҳеч қандай далил йўқлигини қайд этган. Шу билан бирга, у Хитой компаниялари Россияга урушда қўлланиши мумкин бўлган технологияларни етказиб бериши мумкинлигидан хавотир билдирди ва Пекинни «жуда ҳушёр бўлиш»га чақирди. Блинкен, шунингдек, АҚШ Хитойнинг Украинада «тинчликка эришишда конструктив рол» ўйнашга тайёрлигини олқишлашини айтиб ўтди.
• АҚШ Тайван мустақиллигини қўллаб-қувватламайди ва келишмовчиликларни тинч йўл билан ҳал қилиш мумкин деб ҳисоблайди. Блинкен, шунингдек, Вашингтон кўп йиллардан бери мавжуд бўлган, «ўнлаб йиллар давомида тинчлик ва барқарорликни сақлашга имкон берган» статус-квони ўзгартиришга қаратилган ҳар қандай уринишларга қарши экани ҳақида «аниқ тушунча берган». Давлат котибининг сўзларига кўра, у ХХР вакилларига «Хитойнинг Тайван бўғози, шунингдек, Шарқий Хитой ва Жанубий Хитой денгизларидаги провокацион ҳаракатларидан кўплаб мамлакатлар ташвиши ортиб бораётгани»ни етказган.
• Ташриф чоғида бу масала қайта-қайта кўтарилганига қарамай, Хитой ҳарбийлар ўртасидаги тўғридан тўғри алоқа каналларини тиклашга рози бўлмаган. «Менимча, бу биз устида ишлашни давом эттиришимиз керак бўлган масала», деган Давлат котиби.
• АҚШ Хитой билан зиддиятга боришни хоҳламайди, Хитойнинг сиёсий тизимини ўзгартиришни истамайди ва унга қаршилик кўрсатишга интилмайди. Хитой билан иқтисодий алоқаларни узиш АҚШ манфаатларига тўғри келмайди, чунки Вашингтон «бошқа давлатлардаги ўсиш ва тараққиётдан жуда катта фойда кўради».
• АҚШ Хитойда, жумладан Шинжон-Уйғур, Тибет ва Ҳонгконгда инсон ҳуқуқлари бузилишидан хавотир билдиришда давом этади.

Блинкеннинг Хитойга ташрифи бошланишидан олдин таҳлилчилар музокаралар муваффақиятли якунланса, АҚШнинг бошқа юқори мартабали амалдорлари, хусусан, молия вазири Жанет Йеллен ҳам кейинроқ Пекинга ташриф буюриши мумкинлигини қайд этди. Шунингдек, келажакда Жо Байден ва Си Жинпинг иштирокида икки томонлама учрашув ташкил этилиши ҳам тахмин қилинди.

Музокаралардан сўнг Блинкен яқин ҳафталарда АҚШ вакилларининг Хитойга янги ташрифини кутиш мумкинлигини таъкидлаган. У бу ҳақда батафсил гапирмаган.

Reuters нашри томонидан ўтказилган сўровномада таҳлилчилар Си Жинпингнинг изоҳлари ва Блинкенни яхши кутиб олиш Пекинда АҚШ билан муносабатларни илиқлаштириш истаги борлигини билдиришини айтган. «Менимча, Хитой бу муносабатларга оптимистик қарамаса-да, унинг яхшиланишига умид қилмоқда», дейди Шанҳайдаги Америка тадқиқотлари маркази директори Ву Синбо.

Washington Post нашрининг қайд этишича, Хитой расмийларининг ўзаро мулоқот зарурлиги ҳақидаги риторикаси Пекин сўнгги ойларда икки томонлама муносабатларнинг ёмонлашуви учун жавобгарликни тўлиқ Вашингтон зиммасига юклаган баёнотлардан кескин фарқ қилган.

Шу билан бирга, CNN нашри ёзишича, Си Жинпинг ва Син Гангдан фарқли ўлароқ, Ван И’нинг Блинкен билан учрашувдан кейин айтган баъзи изоҳлари анча қаттиқ бўлган. Reuters нашри ҳам Блинкеннинг бутун ташрифи давомида Тайванга нисбатан кескин риторика сақланганини қайд этган. Жумладан, Ван И ушбу масалага тўхталиб, «Хитой бу борада ҳеч қандай муроса ва ён беришга бормаслиги»ни маълум қилган. Нима бўлган тақдирда ҳам, энди ҳар икки томон ташрифнинг эълон қилинган натижалари ички аудитория томонидан қандай баҳоланишини кузатиши керак, чунки кейинги қадамлар айнан шунга боғлиқ бўлади.