Америкалик ҳарбийларнинг ўйинқароқлиги туфайли содир бўлган ҳалокат: АҚШ учувчилари Италиядаги дор йўлини нега узиб юборганди?

Бугун Европанинг кўплаб мамлакатларида АҚШнинг ҳарбий базалари бор. Уларда кўплаб америкалик ҳарбийлар хизмат қилишади ва турли ҳарбий техникалар сақланади.

1949 йилда НАТО (North Atlantic Treaty Organization – Шимолий Атлантика ҳарбий ташкилоти) тузилганда унинг таъсисчилари бўлган 12 давлат орасида Италия ҳам бўлган.

Кўп ўтмай Италияга бирин-кетин АҚШ ҳарбий базалари жойлаштирила бошланади. Бугун бу давлатда ўндан ошиқ АҚШ ва НАТОга тегишли ҳарбий базалар бўлиб, уларда ҳарбий-ҳаво кучлари, ҳарбий-денгиз флоти ва қуруқликдаги қўшинлар жойлашган.

АҚШ ҳарбий базаларининг Италияда жойлашиши мамлакатнинг барча аҳолисига ёқади деб бўлмайди. Вазият туғилиши билан уларга қарши намойишлар ўтказиб туришади.

Энг йирик намойишлар 1998 йилда бўлиб ўтган ва одамлар Италиядаги АҚШ ҳарбий базаларини ёпишни талаб қилиб чиққанди.

Ўшанда намойишларга АҚШ ҳарбийларининг мамлакат шимолидаги Кавалезе курорти яқинида дор йўлини узиб юборгани, оқибатда 20 нафар сайёҳ вафот этгани сабаб бўлганди.

Ҳалокатдан аввалги вазият

Италия шимолида, Алп тоғлари бағрида жойлашган Трентино ҳудудида дунёдаги энг яхши тоғ-чанғи курортларидан бири Вал-ди-Фьемме жойлашган.

Бу курорт тоғли ҳудудда қурилган 11 та шаҳарчани қамраб олади. Шаҳарчаларнинг энг машҳури Кавалезе шаҳри ҳисобланади.

Шунингдек, Вал-ди-Фьемме курортига яқин жойда НАТОнинг ҳарбий базаси бор. У курортдан 70-80 километр узоқликдаги Авиано шаҳарчасида жойлашган.

Базада асосан НАТО ҳарбий-ҳаво кучлари жойлашгани учун, курорт тепасидан АҚШ ҳарбий самолётлари тез-тез учиб ўтади.

Вал-ди-Фьемме курортига ҳар йили дунёнинг турли давлатларидан бир неча юз минг сайёҳ дам олишга келади. Сайёҳларга бир вақтнинг ўзида 50 дан ортиқ дор йўллари хизмат кўрсатади.

Дор йўллари тез-тез замонавийларига алмаштириб турилади. Шу сабабли Вал-ди-Фьеммега келиб дам олувчилар улардан бехавотир фойдаланишади.

Бироқ 1998 йилда содир бўлган ҳалокатдан сўнг вазият бир муддат ўзгаради ва одамларда дор йўлларига чиқишда қўрқув пайдо бўлади.

Ҳодиса

1998 йил 3 феврал куни АҚШ денгиз-пиёда қўшинларига қарашли тўртта Grumman EA-6B Prowler разведкачи самолёти Италия шимолидаги Трентино провинциясида синов парвозини амалга ошириш учун ҳавога кўтарилади.

Самолётлардан бирини капитан Ричард Эшби, штурман Жозеф Швейцар бошқарарди. Улардан ташқари самолётда яна икки нафар амалиётчи учувчи бор эди.

Самолётлар белгиланган йўналиш бўйича учар экан, айнан Эшби ва Швейцар бошқараётган Grumman EA-6B Prowler Кавалезе шаҳарчаси яқинидаги тоғ-чанғи курортига яқинлашганда негадир пастлай бошлайди.

Ўшанда учувчилар пастлаб учиб, атрофни томоша қилиб, бу ердаги чиройли кўринишларни видеотасвирга олмоқчи бўлишади. Шу тариқа улар кўнгилхушлик учун эҳтиётсизликка йўл қўйишади.

Учувчи Швейцар қўлидаги камера билан атрофни тасвирга туширар экан, шу пайтда самолёт тоғ-чанғи курортларидан биридаги дор йўлнинг троссини узиб юборади. Grumman EA-6B Prowler’нинг қанотларидан бири ҳам шикастланади.

Оқибатда дор йўлдаги кабиналардан бири 100 метр баландликдан пастга қулайди ва унда бўлган 19 киши ҳалок бўлади. Яна бир киши кабина остида қолиб вафот этади.

Учувчилар самолёт дор йўлига тегиб кетганини ва қанотлардан бири шикастланганини билишади. Бироқ ўзларининг кўнгилхушликлари ортидан тросс узилиб, одамлар ҳалок бўлганини аввалига билишмайди.

Ҳарбийлар носоз самолёт билан базага амаллаб қайтиб келишади ва уни қўндиришади. Шу ерда улар ҳар эҳтимолга қарши парвоз вақтида тасвирга туширган кадрларнинг лентасини йўқ қилишади. Чунки у учувчиларнинг айбини очиши аниқ эди.

Базада учувчиларни кўнгилсиз хабар кутарди. Улар дор йўлини узиб юбориши ортидан одамлар ҳалок бўлганди.

Америкалик учувчилар дор йўлини узиб кетишар экан, бу иш кўпчилик дам олувчиларнинг кўз ўнгида содир бўлганди.

Ҳодисада ҳалок бўлган 20 кишининг 17 нафари Италиядаги тоғ-чанғи курортига дам олишга келган хорижликлар, 3 нафари италиялик эди.

Вафот этганлар орасида 8 нафар германиялик, 5 нафар белгиялик, 2 нафар полшалик, 1 нафардан Австрия ва Нидерландия фуқаролари бўлган.

АҚШ ҳарбийлари 20 кишининг ўлимига сабаб бўлгани ҳақида хабар топган курорт шаҳарчаси аҳолиси намойишга чиқади. Улар АҚШ давлат рақами тақилган машиналарни ёқиб юборишади. Кўп ўтмай намойишга бошқа шаҳарлар аҳолиси ҳам қўшилади.

Ўша пайтда Италия бош вазири бўлган Романа Проди «Америка ҳарбий самолётларига бошқа Италия осмонида учишга рухсат берилмайди» деб чиқади.

Суд жараёнлари

Дор йўлининг тросси америкалик ҳарбийлар томонидан узиб кетилгани аниқ бўлиши билан Италия прокуратураси жиноят иши қўзғатади. Сўнг дарҳол суриштирув бошлаб юборилади.

Суд учувчиларни қамоққа олиш тўғрисида қарори чиқаради. Бироқ тўрт нафар учувчи италияликлар эмас, америкаликлар томонидан ҳибсга олинади.

Аввалига америкаликларни Италияда суд қилишни режалаштиришади. Бироқ мамлакат прокуратураси НАТО базалари бўйича ҳуқуқий нормалар АҚШда қабул қилингани учун суд Америкада ўтказилишига рози бўлади.

Ҳибсга олинган ҳарбийлар АҚШга олиб кетилади ва ўша ерда тергов қилинади. Суд жараёнлари ҳам Америкада бўлиб ўтади.

Ҳибсга олинган ҳарбийлардан фақат икки нафари учувчи капитан Ричард Эшби ва штурман капитан Жозеф Швейцарга йигирмата банддан иборат айблов эълон қилинади. Қолган икки нафар амалиётчи ҳарбий қўйиб юборилади.

Суд икки ҳарбийга тегишли жиноят ишларини алоҳида кўриб чиқади. Шимолий Каролина штатидаги Кемп-Лэжен ҳарбий базасида бўлиб ўтган судда аввал капитан Эшбига тегишли иш кўрилади.

Судда самолёт бортидаги топографик хариталарда дор йўли кўрсатилмагани, шу сабабли Grumman EA-6B Prowler рухсат этилган баландликдан анча пастда парвоз қилгани аниқланади.

Италиядаги ҳалокат содир бўлган жой атрофида парвоз қилишнинг минимал баландлиги 600 метр қилиб белгиланган. Бироқ самолётлар 110 метр баландликдаги дор йўлининг троссини узиб юборган. Судя капитан Эшбидан бу бўйича изоҳ сўрайди.

Капитан Эшби самолёт кабинасидаги баландлик ўлчагич асбоб носоз бўлганини ва бундан бехабар ҳолда ўзлари билмаган ҳолда пастлаб кетишганини айтади. У самолётдаги ускуна EA-6B Prowler 305 метргача пастлаб учаётганини кўрсатганини айтган.

Бироқ у жазодан қутулиб қолиш учун ёлғон гапираётганди. Аслида учувчилар пастлаб учиб қоидаларни бузишганди ва буни ўзлари ҳам билишарди.

Суд жараёни қарийб бир йил давом этади ва 1999 йил март ойида капитан Эшби, кўп ўтмай капитан Швейцар айбсиз деб топилади. Бироқ улар АҚШ армиясидан ҳайдаб юборилади.

Шу тариқа ҳодисада америкаликлар аниқ айбдор ва унда 20 киши ҳалок бўлганига қарамасдан АҚШ суди учувчиларни оқлаб юборади.

Суднинг ҳар икки ҳукми Италияда норозиликларни келтириб чиқаради. Одамлар мамлакатдан АҚШ ҳарбий базаларини ёпишни талаб қилиб яна намойишларга чиқишади.

Кўп ўтмай бундай намойишлар АҚШ ҳарбий базалари жойлашган бошқа Европа давлатларида ҳам ўтказилади.

Товон пули

Америкада суд ҳарбийларни оқлагани ортидан Италия ва АҚШ ўртасига совуқчилик тушади. Шу пайтда океан ортидагилар фожиада ҳалок бўлганларнинг оиласига арзимаган миқдорда товон пули тўлашни маълум қилишлари муносабатларни баттар чигаллаштиради.

1999 йил февралда (суд жараёнлари тугашидан сал аввал) Италия ҳукумати ҳар бир вафот этган шахснинг яқинларига 65 минг доллардан товон пули тўлаб беради. Бу пул АҚШ томонидан ажратилган эди.

Бу сумма жабрланувчиларни қониқтирмайди ва улар норозилик билдиришда давом этишади. Шундан сўнг АҚШда ҳодисада вафот этганларнинг яқинларига товон пули тўлаб бериш мақсадида 40 миллион долларлик фонд очиш бўйича қонун лойиҳаси тайёрланади. Бироқ 1999 йил май ойида АҚШ Конгресси лойиҳани рад этади.

1999 йилда Италия парламенти вафот этганларнинг оила аъзоларига 1,9 миллион доллардан товон пули ажратиш режасини тасдиқлайди. Ўз навбатида Италия ҳукумати НАТО расмийларига жами 38 миллион долларни жабрланувчиларга тўлаб бериш талабини қўяди.

НАТО эса ушбу маблағнинг 75 фоизини тўлашни АҚШ ҳукумати зиммасига юклайди ва ниҳоят пуллар тўлаб берилади.

Кейинчалик Италия шимолида содир бўлган ҳалокат ҳақида бир нечта ҳужжатли филмлар суратга олинади. Жумладан, «Дор йўлидаги фожиа» филми National Geographic телеканалида эфирга узатилади.

Ҳужжатли филмда учувчилар ҳалокат содир бўлган кунда содир бўлган ҳодисаларни сўзлаб беришган ва бир пайтлар судда яширган ишларини ошкор қилишган.

Жумладан, Жозеф Швейцер видеокамеранинг лентасини ёқиб юборганини тан олганди.

Кавалезедаги ҳодиса биринчиси эмас

Кавалезедаги дор йўлда содир бўлган ҳодиса биринчиси эмасди. Бу ерда 1976 йилда ҳам ҳалокат содир бўлганди. Бу ҳалокатнинг кўлами 1998 йилда содир бўлган ҳодисадан анча катта бўлган.

1976 йил 9 март куни Кавалезедаги курортда одамларни тепаликка олиб чиқувчи дор йўлининг тросси узилиб кетади. Одамлар билан тўла вагон 200 метр баландликдан қулайди.  Сўнг тоғ ёнбағридан думалаб бориб 100 метр жарликдан пастга тушиб кетади.

Вагон тўхтаб турган таксининг устига тушади ва машинани бутунлай пачақлайди. Оқибатда, вагонда бўлган 43 киши ҳалок бўлади. Улардан 15 нафари болалар бўлган. Фақат 14 ёшли бир қиз омон қолади.

Кейинчалик аниқланишича, ҳалокатга дор йўлининг вагонига ошиқча одам чиққани сабаб бўлган. Ўша куни 40 киши ёки 3 тонна 200 кг юк кўтаришга мослашган вагонга 44 нафар йўловчи чиққан.

Меъёрдан ошиқча оғирлик ва кучли шамол дор йўлининг иккита троссидан бирини узиб юборади. Оқибатда вагон пастга қулайди.

Ҳодиса юзасидан ўтказилган суриштирувларга дор йўли бекати ходими йўловчилар орасида 15 нафар бола бўлгани учун вагонга меъёрдан ошиқ одам чиқарганини айтади.

У болалар кўплиги учун умумий оғирлик меъёрдан ошиб кетмаслигига ишончи комил бўлганини маълум қилади. Ушбу фожиа учун жавобгарлик дор йўлида хизмат қилаётган 4 нафар ходимга юкланади. Улар ҳибсга олинади.

Суд уларга ўз вазифасига эътиборсизлик қилиб одамлар ўлимига сабабчи бўлишгани учун бир неча йилдан қамоқ жазоси беради. Айнан шу ҳодиса дунёдаги дор йўлларида содир бўлган энг йирик ҳалокат ҳисобланади.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.