Африкада тўрт йил ичида саккизинчи давлат тўнтариши. Нега бу тез-тез рўй беради?

Бу давлат тўнтариши муваффақиятли якунланган тақдирда, у 2020 йилдан буён Ғарбий ва Марказий Африкада амалга оширилган саккизинчи тўнтаришга айланади.

Бир ойгина олдин Нигерда ҳам ҳарбий тўнтариш содир бўлганди.

2022 йилда Буркина-Фасода икки марта давлат тўнтариши рўй берган, шунингдек Гвинея-Бисау, Гамбия ҳамда Сан-Томе ва Принсипи орол давлатида давлат тўнтаришига муваффақиятсиз уринишлар бўлиб ўтганди.

2021 йилда Африка мамлакатлари олти бор давлат тўнтаришига уринишни бошдан кечирган, шундан тўрттаси муваффақиятли чиққанди.

Ўтган йили Африка иттифоқининг юқори мартабали мулозими Мусса Факи Маҳамат «ҳукумат конституцияга зид равишда алмашиши анъанаси тикланаётгани»дан хавотир билдирганди.

Давлат тўнтаришими ёки йўқ?

BBC’нинг Найробидаги мухбири Питер Мваининг қайд этишича, Африканинг айрим регионларида мустақилликка эришилгандан кейинги ўн йиллар мобайнида ҳарбий тўнтаришлар одатий ҳолатга айланган. Кейин нисбатан барқарорлик даври кузатилади, аммо сўнгги йилларда уларнинг сони яна ўса бошлади.

Давлат тўнтаришини ҳарбий ёки фуқароликдаги мулозимларнинг амалдаги давлат раҳбарларини лавозимидан четлатишга бўлган ноқонуний ва ошкора уриниши сифатида таърифлаш мумкин.

Америкалик олимлар Жонатан Пауэлл ва Клейтон Тайн томонидан олиб борилган тадқиқотда аниқланишича, Африкада 1950-йиллардан буён бу каби 200 дан ортиқ уринишлар кузатилган.

Уларнинг тахминан ярми муваффақиятли чиққан.

Баъзида давлат тўнтариши иштирокчилари бу айнан давлат тўнтариши эканини инкор этишади.

2017 йилда Зимбабведа ҳарбий давлат тўнтариши натижасида Роберт Мугабенинг 37 йиллик бошқарувига барҳам берилганди. Аммо исёнчиларнинг етакчиларидан бири, генерал-майор Сибусисо Мойо телевидение орқали чиқишида бу ҳарбий давлат тўнтариши эканини қатъиян рад этганди.

2021 йил апрелида Чад раҳбари Идрисса Дебининг ўлимидан кейин армия унинг ўғлини вақтинча президент деб эълон қилишган, у ўтиш давридаги ҳарбий кенгашга раҳбарлик қилганди. Унинг мухолифлари эса буни «сулолавий тўнтариш» деб аташганди.

«Давлат тўнтариши етакчилари деярли ҳамиша уларнинг ҳаракатлари тўнтариш эканини инкор этиб, легитим бўлиб кўринишга уринишади», – дея қайд этади Пауэлл.

«Тўнтаришлар камари»

Африкада 1960 йилдан 2000 йилгача давлат тўнтаришига уриниш ҳолатларининг умумий сони йилига ўртача тўрттани ташкил этган.

Пауэллнинг ҳисоблашича, мустақилликдан кейинги йилларда кўплаб давлатлар дуч келган беқарорлик ҳисобга олинганда, бу ажабланарли эмас: «Африка мамлакатларида қашшоқлик ва паст иқтисодий кўрсаткичлар каби тўнтаришлар учун типик бўлган шароитлар мавжуд эди. Бирор мамлакатда давлат тўнтариши рўй бериши кейингисигача ҳам кўп вақт ўтмаслигини англатарди».

XXI аср бошларида давлат тўнтаришлари сони камайганди, аммо сўнгги йилларда яна ўсиш кузатилмоқда.

2020 йилда биргина давлат тўнтариши рўй берганди (Малида).

2021 йилда эса – бештага чиқди (Чад, Мали, Гвинея, Судан ва Нигерда).

2022 йилда ҳам беш бор уриниш бўлган, шундан иккиси – икки ҳолат ҳам Буркина-Фасода – муваффақиятга эришган.

Квазулу-Натал Университетидан бўлган Ндубуиси Кристиан Анининг ҳисоблашича, узоқ муддат ҳукмронлик қилган диктаторларга қарши халқ қўзғолонлари Африкада давлат тўнтаришлари кўпайишига олиб келди.

«Халқ қўзғолонлари қонуний ва халқ томонидан бошқарилса-да, уларнинг муваффақиятини кўпинча ҳарбийлар қабул қилган қарорлар белгилаб беради», – деган у.

Малининг собиқ ташқи ишлар вазири Камисса Камаранинг ҳисоблашича, Саҳелда, шимоли Саҳройи Кабирга, жануби тропик саванналарга туташадиган ва ярим қурғоқчил ҳудудлардан иборат катта минтақада сўнгги йилларда давлат тўнтаришлари нега бунча кўпайиб кетгани ва минтақа «тўнтаришлар камари» номини олганини тўлиқ тушунтирувчи аргументлар кўп эмас.

«Ҳозир бу регион тўнтаришлар пойтахти экани ҳақидаги эмпирик баҳолаш мутлақо адолатли», – дейди Пауэлл.

«Булар бир-биридан фарқ қилувчи давлатлар. Уларнинг қуролли кучлари доим ҳам бир-бири билан алоқада бўлмайди. Ҳа, геосиёсат, хавфсизлик ва маданият масалаларида айрим ўхшашликлар бор. Аммо ҳамма учун ягона мантиқий асос мавжуд эмас», – дейди айни вақтда Америкадаги Тинчлик институтида Африка бўйича катта маслаҳатчи сифатида ишлаётган Камара.

Аммо Камара, Ғарбий Африкадаги хавфсизлик масалалари бўйича эксперт, собиқ нигериялик ҳарбий, ҳозир эса Буюк Британия фуқаролигини олиб Портсмут университети илмий ходими бўлган Фатай Алли каби Франциянинг минтақада сиёсий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан мавжудлигини сақлаб қолишини ҳарбий давлат тўнтаришлари сони кўплиги омилларидан бири деб билади.

Умуман олганда, Африка исталган қитъадагидан кўра кўпроқ давлат тўнтаришларини бошдан кечирган. 2017 йилдан буён рўйхатга олинган 18 та давлат тўнтаришидан деярли барчаси Африкада рўй берган, фақат 2021 йилда Мянмада бўлган тўнтариш бундан мустасно.

Ҳокимиятни эгаллаб олишга уринишларнинг энг кўпи Суданда бўлган – 16 та, шундан фақат олтитасида муваффақиятга эришилган.

2019 йилда бир неча ой давом этган намойишлардан кейин мамлакатнинг кўп йиллик раҳбари Умар ал-Башир ҳокимиятдан четлатилади. Баширнинг ўзи ҳам ҳукумат тепасига 1989 йилда ҳарбий давлат тўнтариши орқали келганди.

Буркина-Фасода (Ғарбий Африка) энг кўп муваффақиятли давлат тўнтаришлари рўй берган – тўққизта, фақат бир уриниш амалга ошмай қолган.

Нигерияда, 1966 йил январида мустақилликка эришилганидан 1993 йилда генерал Сани Абачи ҳокимиятга келгунига қадар саккиз марта ҳарбий давлат тўнтаришлари рўй берган. Аммо 1999 йилдан Африканинг энг кўп аҳоли яшовчи мамлакати демократик сайловлар йўлига ўтади.

Бурунди тарихи ўн битта давлат тўнтариши билан ажралиб туради, бу асосан икки қабила - хуту ва тутси жамоалари ўртасидаги зиддиятлардан келиб чиққан.

Сиерра-Леонеда 1967-1968 йилларда учта давлат тўнтариши бўлиб ўтган, 1971 йилда – яна битта. 1992-1997 йилларда мамлакатда яна беш бор давлат тўнтаришига уриниш содир бўлган.

Ганада ҳам ҳарбий тўнтаришлар бўлиб турган – йигирма йилда саккиз бор. Улардан биринчиси 1966 йилга тўғри келади, ўшанда Кваме Нкрума ҳокимиятдан четлатилганди, кейинги йил эса армиянинг кичик зобитларининг давлат тўнтариши амалга оширишга уриниши муваффақиятсизликка учрайди.

2021 йилда БМТ бош котиби Антониу Гутерриш ҳарбий тўнтаришлар яна одатий ҳолга айланиб бораётганини таъкидлаб, «геосиёсий бўлинишлар халқаро ҳамкорликка путур етказади ва... жазосизлик туйғуси устун келмоқда» деганди.