Трансаква: Африка харитасини ўзгартириши мумкин бўлган мегалойиҳа

Чад кўли Африканинг марказий қисмида, Чад, Нигерия, Нигер ва Камерун чегаралари туташган ҳудудда жойлашган. 1960-йилларда унинг майдони 25 минг квадрат километрни ташкил этган бўлса, кейинги ўн йилликларда бу кўрсаткич 90 фоизга қисқариб, айрим ҳисоб-китобларга кўра 1 350–2 000 квадрат километргача тушиб кетган.

Мутахассислар бу ҳолатни иқлим ўзгариши, ёғингарчилик миқдорининг камайиши ва сув истеъмолининг ортиши билан изоҳламоқда.

Бугунги кунда кўл атрофида 40 миллионга яқин аҳоли яшайди. Уларнинг аксарияти балиқчилик ва қишлоқ хўжалиги ҳисобидан тирикчилик қилади. Сувнинг чекиниши эса минглаб оилаларнинг яшаш манбаи йўқолишига сабаб бўлган.

Шу боис 1980-йилларда Италиянинг Bonifica компанияси “Трансаква” деб номланган улкан лойиҳани ишлаб чиққан. Унга кўра, дунёда сув оқими бўйича Амазонкадан кейинги иккинчи йирик дарё ҳисобланувчи Конго дарёсининг айрим ирмоқларидан сув олиниб, 2 400 километрлик канал орқали Чад кўлига йўналтирилади.

Лойиҳанинг умумий қиймати тахминан 50 миллиард долларга баҳоланган. Уни саккизта Африка давлати ҳамда Хитой қўллаб-қувватламоқда.

Ташаббус муаллифлари бу канални оддий сув иншооти эмас, балки бутун минтақанинг иқтисодий ривожланиш “умуртқа поғонаси” сифатида кўради. Лойиҳа доирасида юз минглаб гектар ерларни суғориш, гидроэнергетик объектлар қуриш ва денгизга чиқиш имконига эга бўлмаган давлатларни Атлантика океани билан боғлайдиган сув йўлини яратиш режалаштирилган.

Шунингдек, тарафдорлар сувнинг қайтиши иш ўринлари яратиши, қашшоқликни қисқартириши ва қуролли гуруҳлар фаолияти учун қулай муҳитни йўқ қилиши мумкинлигини таъкидламоқда.

Бироқ лойиҳа қатор муаммоларга дуч келмоқда. Энг асосийси — Конго Демократик Республикасининг қаршилиги. Каналнинг катта қисми айнан ушбу давлат ва Марказий Африка Республикаси ҳудудидан ўтиши керак.

Конго расмийлари мамлакат аҳолисининг катта қисми ҳалигача тоза ичимлик сувига эга эмаслигини таъкидлаб, ўз сув ресурсларини бошқа ҳудудларга йўналтириш ғоясига эҳтиёткорлик билан ёндашмоқда.

Бундан ташқари, экологлар Конго ҳавзасидан сув олиб кетиш дунёдаги энг бой биохилма-хилликка эга экотизимлардан бирига зарар етказиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.

Муҳандислар кейинчалик арзонроқ ва соддароқ вариантларни ҳам таклиф қилган. Масалан, Убанги ёки Котто дарёлари орқали сув етказиш ғоялари муҳокама қилинган. Аммо бу ташаббуслар ҳам амалга ошмаган.

Мутахассислар таъкидлашича, сув давлат чегараларини кесиб ўтган пайтдан бошлаб масала муҳандислик ечими эмас, балки сиёсий, иқтисодий ва геосиёсий муаммога айланади.

Шу тариқа, “Трансаква” бир томондан миллионлаб инсонлар ҳаётини ўзгартириши мумкин бўлган улкан лойиҳа бўлса, иккинчи томондан Африкадаги энг мураккаб ва баҳсли инфратузилма ташаббусларидан бири бўлиб қолмоқда.