Ўзбекистонда кенг кўламли хусусийлаштириш жараёни амалга оширилмоқда: Coca Cola, Humo ва бошқа кўплаб корхоналар хусусий мулкдорларга берилган ёки уларнинг тақдири ҳал этилишини кутмоқда. Бу жараёнларда қандай хатоларга йўл қўйилди, улар Ўзбекистон иқтисодиётига қандай таъсир қилди ва келажакда хатоларни қандай четлаб ўтиш мумкин? Бу ҳақда Ўзбекистоннинг энг нуфузли иқтисодчиларидан бири Юлий Юсупов ўз фикрлари билан ўртоқлашди.
2020 йил 27 октябрда президент «Давлат иштирокидаги корхоналарни ислоҳ қилишни жадаллаштириш ҳамда давлат активларини хусусийлаштиришга оид чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-6096 сонли фармонни имзолади. Фармонда хусусий тадбиркорларга ва компанияларга сотилиши керак бўлган корхоналар, объектлар ва давлатга тегишли бошқа активларнинг каттагина рўйхати тасдиқланган. Бошқача айтганда, президент давлат мулкини кенг кўламда хусусийлаштириш бўйича кўрсатма берган.
Сўнгги пайтларда айрим корхоналар ва активлар мазкур фармонга мувофиқ аллақачон сотилгани ёки сотилиш жараёнида экани ҳақида оммавий ахборот воситаларида кўп ўқияпмиз. Шу билан бирга, мутахассислар, журналистлар ва блогерлар томонидан хусусийлаштиришни амалга ошириш усуллари бўйича кескин ва холис танқидий фикрлар билдирилмоқда. Бу вазиятни таҳлил қилишга ҳаракат қилайлик.
Фармонда аниқ ва равшан ёзилган: корхоналарни хусусийлаштириш оммавий савдолар орқали амалга оширилиши керак, яъни аукционлар орқали ва улар энг юқори нарх таклиф қилган харидорларга сотилиши керак. Хусусийлаштириш амалда қандай ўтади?
Айнан шу ерда биз жамоатчиликнинг салбий муносабатларига сабаб бўлган турли ёқимсиз «сюрприз»ларга дуч келамиз. Биринча жиддий қўнғироқ 2021 йилда Coca-Cola Uzbekistan давлат улушини сотиш вақтида янгради. Давлат улуши тендерга қўйилди ва сотиш нархи 70 миллион доллар деб эълон қилинди. Аммо кейинроқ очиқ маълумотларда Hydrolife Bottlers ўзбек компанияси Антимонополия қўмитасига мурожаат қилиб, 150 миллион доллар таклиф қилишга тайёрлигини билдирган, лекин «тендер шартлари» туфайли савдода қатнашолмагани маълум қилинган мурожаат пайдо бўлди. Шу билан бирга, яна бир компания — Perfect Shine Energetic — Коррупцияга қарши кураш агентлигига мурожаат қилди. Аксилкоррупция агентлиги тендерни тўхтатишни талаб қилди. Идора «ҳаддан ташқари юқори мезонлар ва асоссиз талаблар» савдода қатнашувчилар сонини сунъий равишда камайтириб, коррупция омилларини келтириб чиқармоқда деб топди. Якунда давлат улуши 252,28 миллион долларга турк компанияси Coca-Cola İçecek’га сотилди, бу бошланғич нархдан 3,6 марта юқори бўлди.
