Хитой глобал бошқарувни қўлига олмоқчи – ШҲТ саммити қандай тугади? 

ШҲТнинг йиллик саммити – президент Трампнинг савдо сиёсати ва тарифлари дунёни безовта қилаётган бир шароитда Тянсзинда ташкилот аъзолари ўртасида яқинроқ алоқалар бўлиши сигналлари билан якунланди. Хитой раиси энди Пекин глобал бошқарувни қўлга олишига шама қилди, АҚШ сиёсатидан нолиди.

20 дан ортиқ давлатларнинг раҳбарлари саммитда жамланаркан, Ғарбдан бу мулоқотда ҳеч ким йўқ эди.

Икки кунлик тадбир Пекиннинг АҚШга қийинчилик туғдирувчи янги глобал хавфсизлик ва иқтисодий тартибни ўрнатишга интилишини намойиш қилиш сифатида кўрилди. Айниқда, Хитой раиси Си Сзинпиннинг чиқишида Доналд Трампнинг тариф кампаниясига қарши кайфият яққол сезилиб турарди. 

“Биз глобал бошқарув тизимини ислоҳ қилишимиз ва такомиллаштиришимиз керакки, барча мамлакатлар одамлари глобал бошқарувда иштирок этсин, унинг самарасини ҳис этсин, инсоният жамияти олдида турган умумий муаммоларга яхшироқ жавоб берсин, шимол ва жануб ўртасидаги тараққиёт тафовутини яхшироқ бартараф этсин ва дунёдаги барча давлатларнинг умумий манфаатларини яхшироқ ҳимоя қилсин”.  

Хитой раиси шунингдек, совуқ уруш менталитети ва зўравонлик ҳалиям йўқолмай, муаммоларни кўпайтираётганини қўшимча қилди.

У дунёда адолатлироқ ва мувозанатли халқаро бошқарув тизимини яратиш учун бирлашишга чақирди, бунинг билан Си Сзинпин Ғарб демократияси ва глобал гегемонлиги ўхшамади, энди навбат Хитойга, масъулиятни биз бўйнимизга оламиз, демоқчи бўлди. 

Саммитда эътиборга олиш керак бўлган жиҳатлар талайгина: биринчиси, Хитой ва Ҳиндистон. Нарендра Моди 7 йилдан кейин биринчи марта Хитойга борди. Вашингтон-Деҳли муносабатларидаги турғунлик онида Хитой Ҳиндистонга рақиблик эмас, балки ҳамкорликни таклиф қилмоқда.

Дунёнинг энг кўп аҳолисига эга икки давлат қарийб 3 млрд одами билан ўзаро яхши диалогдан умидвор. Моди ва Сзинпин анча йиллик чегара муаммоларини тез ечиш тарафдори бўлиб турибди. Икки давлатни умумий душман бирлаштирмоқда, бу – Доналд Трамп. Чунки Хитой ва Ҳиндистон Трамп савдо сиёсати ўлароқ зарар кўраётган икки катта ҳамкор. 

Осиё жамияти сиёсати институти вице-президенти Венди Катлерга кўра, Трампнинг юқори тарифлари ҳамда савдо уруши икки рақибни ширин сўзлашга мажбур қилмоқда. Моди ва Си барча дипломатик сўзларини янги мажбурияти учун гапирди, дейди Катлер.

 Иккинчи катта жиҳати – Хитой, Ҳиндистон, Россия бирлиги. АҚШ Россия-Украина уруши воситачилигидан чиқишни муҳокама қилаётган бир пайтда уруш бошлаган Путиннинг қўлини Моди ва Сзинпинлар кула-кула маҳкам ушлашди.

Узоқ вақт давомида Хитойга қарши позицияни ушлаб, АҚШга ёрдам бериб келган Ҳиндистон Трампнинг Кескин тарифлари нишонига айланган, Кремль Вашингтоннинг Украина бўйича тинчлик ролида воз кечган ҳамда Пекин АҚШ билан савдо ҳамда геосиёсий келишмовчиликка дуч келган экан – уч глобал лидерларнинг қўл сиқишиши катта сигнал. Бу худдики Хитойни АҚШнинг дунёдаги ролига муқобил қилиб кўрсатади.

Евросиё гуруҳининг етакчи таҳлилчиси – Жереми Чаннинг айтишича, саммит Трампга янги нафас жўнатади. Энди Пекин ўз дипломатиясини Вашингтонникидан кучлироқ қилиб олмоқда. 

Бир пайтлар Трампни «Ҳиндистоннинг буюк дўсти» деган Моди энди Путинни «азиз дўстим» деб атади. Бу эса қийин дамларда Ҳиндистон Россияга қарши позицияда бўлмаслигини англатади. Шунингдек, душанба куни кечроқ Моди ўзининг Х’даги саҳифасида Путиннинг машинасида тушган расмини ҳам жойлади. 

Яна бир эътиборга молик жиҳат – ШҲТ аъзолари Янги ривожланиш банкини тузишмоқчи. Аксарият аъзолар бунга аллақачон рози, бу албатта АҚШ ва унинг долларига боғлиқликни қирқиш стратегияси бир қисми ҳисобланади. Бу банкда фоизлар Осиё тараққиёт банкидан ҳам паст бўлиши айтилади.

АPАС Аdvisors консалтинг компаниясининг бош директори – Стивен Окун фикрича, бу банк Хитой ўзи бошчилигидаги қураётган глобал бошқарув тизимининг «меъмори» бўлиши кўзланган. Пекин шунингдек, шу йилдаёқ аъзо давлатлар учун 2 млрд юандан ёрдам ҳамда кейинги уч йилда ташкилот аъзоларига 10 млрд юань, яъни 1.4 млрд доллар миқдорида кредит ажратишга ваъда берди. 

Саммит якунлари бўйича Хитой ташқи ишлар вазирлиги вакили берган баёнот қизиқ ва муҳим. 

“Шанҳай ҳамкорлик ташкилотининг Тянсзиндаги саммити тарихдаги энг муҳим натижаларга эришди. Бу тадбир инсоният тараққиёти векторини белгилаб берган воқеага айланди, ташкилотни бунданам кучли қилиш режаларини ишлаб чиқди”. 

Standart Chartered халқаро банки инвестицион директорининг фикрича, Хитой АҚШнинг савдо тарифларидан ўзини қўрққан қилиб кўрсатгани билан вазият аслида жойида. 

“Хитой ташқи қийинчиликларни енгиб ўтди, ички вазиятида эса ўсиш бор. Хитой ташқи томондан Трампнинг савдо тарифлари олдида жуда заиф бўлиши кутилган эди, лекин Пекин вазиятни жуда яхши бошқарган. Мамлакатда иқтисодий ўсиш шароитларини барқарорлаштириш кўпроқ қўллаб-қувватланяпти. Янги туғилиш учун субсидиялар билан демографик вазият ҳам назоратда”, дейди у. 

Хитойнинг Халқаро бизнес ва иқтисодиёт университети профессори Жон Гонгнинг фикрича, Трамп БМТ, Жаҳон банки, Халқаро валюта жамғармаси ҳамда қатор халқаро институтларнинг ролини пасайтиришга уринаётган бир онда Хитой усталик билан бу ташкилотларни қўллай бошлайди. 

“Энг йирик йиғин бўлди, бу жудаям катта стол эди. Унинг атрофида кимлар ўтирганини кўрдингиз. Яқиндагина Оқ уйда, Трампнинг Овал кабинетида Европа етакчилари йиғилганини эсланг. Хитойда эса Осиёнинг энг катта одамлари Трампникидек раҳбар ҳузурида эмас, Хитой раиси билан тенг шароитда ўтиришди. Албатта, ШҲТ у ёқда турсин, халқаро майдонда каттаю кичик давлат тенг бўлиши керак. Саммитга келсак, ҳа, глобал бошқарувчиликка Хитой даъвогар, бу яққол сезилди”. 

Эслатиб ўтамиз, Хитойдаги тадбирлар саммитдан кейин пойтахт Пекинда парад ҳамда икки томонлама музокаралар билан давом этган.

Шоҳрух Мажидзода тайёрлади.