АҚШ Гренландияни қандай қилиб ўзига бўйсундириши мумкин?

Оқ уй котиби Кэролайн Левитт 7 январ куни АҚШ президенти Доналд Трамп Вашингтонга Гренландия устидан назоратни қўлга киритиш имконини берадиган турли вариантларни кўриб чиқаётганини айтди – қуролли кучлардан фойдаланиш ҳам истисно қилинмайди. Унинг сўзларига кўра, оролни назорат қилиш «АҚШ миллий хавфсизлигининг устувор йўналиши бўлиб, бу Арктика минтақасидаги рақибларни жиловлаш учун жуда муҳимдир». АҚШ Гренландияни айнан қандай йўл билан ўз назоратига олиши мумкин? The Times эҳтимолий сценарийларни кўриб чиқди. Гап реал режалар ҳақида эмас, балки Арктикага геосиёсий қизиқишнинг ўсишини акс эттирувчи спекулятив таҳлил ҳақида кетмоқда.

Босқин

Энг радикал ва эҳтимоли кам вариант – оролни куч билан эгаллаш. Албатта, АҚШ дунёдаги энг қудратли ҳарбий держава сифатида, Гренландияни куч билан босиб олишга қодирлигига шубҳа йўқ, дея қайд этади The Times. Гренландиянинг ўзи, Дания ёки унинг Европадаги иттифоқчилари тўғридан тўғри қаршилик кўрсатиши даргумон.

Шунга қарамай, расман иттифоқчининг ҳудудини оккупация қилиш – ҳам стратегик, ҳам оператив жиҳатдан америкаликлар Венесуэлада ўтказган операциядан бутунлай фарқ қилади. АҚШ армияси тўғридан тўғри интервенцияга қўл урадиган бўлса, «кўнгилсиз воқеалар билан» тўқнаш келиши мумкин, деб ҳисоблайди экспертлар. Гренландия АҚШдан анча катта масофада жойлашган, америкалик ҳарбийлар эса экстремал об-ҳаво шароитида ҳарбий ҳаракатлар олиб боришда катта тажрибага эга эмас.

Ҳатто Гренландияни куч билан босиб олишга муваффақ бўлган тақдирда ҳам, агар аҳолининг катта қисми уларни босқинчи сифатида қабул қилса, келгусида америкаликлар оролнинг салоҳиятидан тўлиқ фойдаланиши қийин бўлади.

Бундан ташқари, бундай қадам НАТО бўйича иттифоқдош билан тўғридан тўғри тўқнашувни англатади ва кенг кўламли халқаро инқирозни келтириб чиқаради. Европаликлар алянс бирлигини сақлаб қолиш учун Гренландия босиб олинишига рози бўлиши мумкин, лекин НАТО ва бутун Европа хавфсизлик тизими учун олдиндан айтиб бўлмайдиган оқибатлар юзага келади, Дания бош вазири Метте Фредериксен ҳам бундай қадам «НАТОнинг интиҳоси» бўлишидан огоҳлантирди. Бу рўй берган тақдирда, Россия ва Хитой Арктикада ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун фаол ҳаракатларни бошлайди, бу эса минтақада қуролланиш пойгасига олиб келиши ва охир-оқибат АҚШ хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Босим билан мажбурлаш

Аксарият таҳлилчилар фикрича, агар Трамп Гренландияни тўлиқ босиб олиш ғоясини амалга оширмоқчи бўлса, у Данияни бунга бошқа йўллар билан рози бўлишга мажбур қилади, ҳарбий аралашувни эса «кузир» сифатида ушлаб туради (шунга ўхшаш сценарий тарихдаги ҳудудий харидларни эслатади, аммо ҳозирги шароитда бу ҳам эҳтимолдан йироқ вариант ҳисобланади).

Бу вариантдаги муҳим инструмент – пул билан боғлиқ. Гренландия аҳолиси – атиги 57 минг кишини ташкил этади, унинг Ялпи ички маҳсулот ҳажми – 3,3 миллиард доллар (АҚШ ЯИМининг 0,01 фоизи атрофида) ва орол кўп жиҳатдан Копенҳагендан бўладиган субсидияларга қарам бўлиб қолган. Вашингтоннинг йирик инвестициялари Гренландия аҳолиси учун жозибали бўлиб кўриниши мумкин, деб ёзади The Times.

Нашр Трампнинг биринчи президентлик давридаёқ АҚШ ҳудудни иқтисодий ривожлантириш, таълим ва «америкалик мутахассисларидан консултация» ишлари учун 12 миллион доллар ажратгани, кейин эса бир қатор икки томонлама ташаббусларни амалга оширганини эслатган. Хусусан, АҚШнинг Нуукдаги (Гренландия пойтахти) консуллиги фаолияти қайта тикланган, муносабатларни ривожлантириш бўйича катта маслаҳатчи лавозими пайдо бўлганди. Америка пулларига тоғ-кон соҳасида мутахассислар тайёрлаш дастури йўлга қўйилганди.

Шу билан бирга, «юмшоқ аралашув»га уринишларни Гренландиядагилар алоқаларни кенгайтириш истагидан кўра кўпроқ қўрқитишга уриниш сифатида қабул қилиши мумкин.

Дания америкаликларнинг ҳаракатларига жуда кескин муносабат билдирмоқда. Ёз охирида Дания оммавий ахборот воситаларида таъсир ўтказиш кампанияси кенг муҳокама қилинганди, Копенҳаген маълумотларига кўра, бу кампания доирасида Оқ уйга алоқадор бўлган камида уч нафар америкалик гўёки Гренландияда айирмачилик кайфиятини қўзғатишга уринган. Дания ТИВ расмий норозилик билдиргач, АҚШ давлат департаменти айрим америкалик фуқароларнинг ҳаракатлари ҳукумат томонидан назорат қилинмаслигини маълум қилганди.

Эркин ассоциация

The Economist нашри 5 январ куни АҚШ расмийлари Гренландия Палау, Микронезия ва Маршалл оролларига ўхшаш тарзда АҚШ билан эркин ассоциация шартномасини имзолаши бўйича режа устида ишлаётгани ҳақида хабар берди. Бунда расман суверенитет сақлаб қолинади – бироқ Вашингтон оролга ўз ҳарбийларини жойлаштириши мумкин. Бунинг эвазига Гренландия АҚШ билан божсиз савдо қилиш ҳуқуқини қўлга киритади.

Бундай вариант учун Гренландия мустақил бўиши талаб этилади – орол мустақил бўлиши учун эса Дания парламентининг розилиги керак. Шу билан бирга, The Times’нинг ёзишича, Гренландиянинг Дания таъсир орбитасидан Трамп таъсир орбитасига рамзий ўтишини ҳисобга олмаганда, бундай келишувдан америкаликларнинг ўзи фойда кўриши аниқ эмас.

Гренландиянинг ўзи учун эса, аксинча, бундай вариант энг фойдалиси бўлиши мумкин, дейди нашрга Арктикадаги сиёсат бўйича эксперт, «Демак, сиз Гренландияга эга чиқишни истайсизми?» китоби муаллифи Элизабет Бюкенен. Чунки бу ҳолда орол катта иқтисодий имтиёзларга эга бўлади.

Бюкененнинг фикрича, Гренландия етакчилари бир вақтнинг ўзида ҳам мустақиллик, ҳам инвестиция олишга ҳаракат қилиш учун «етарлича ақлли» – лекин бунинг учун улар Трамп билан якуний келишув минтақага ҳақиқатан ҳам иқтисодий фаровонлик келтиришини таъминлаш йўлида жиддий дипломатик ишларни амалга ошириши керак бўлади.

«Икки хўжайинга хизмат»

Энг реал вариант – суверенитетни расман ўзгартирмасдан, инвестициялар, базалар ва стратегик ҳамкорликни йўлга қўйиш.

Бу амалда статус-кво, деб ёзади The Times. Гренландия аста-секин мустақилликка интилади, АҚШ билан яқинлашади ва иқтисодий имтиёзлар олиш учун Америка ва Дания ўртасидаги зиддият асосида ўйин қилади.

АҚШ, ўз навбатида, оролдаги ҳарбий иштирокини кенгайтиради ва фойдали қазилма конларидан тижорат мақсадларида фойдаланиш бўйича шартномаларга эга бўлади. Шунингдек, Вашингтон, масалан, ҳукумат маслаҳатчиларини тайинлаш орқали Гренландиянинг ички сиёсатига таъсир ўтказиш учун рамзий ҳуқуққа эга бўлиши мумкин. Дания эса бу сценарийда Гренландияда юридик суверенитетни сақлаб қолади.

Нима учун Гренландия муҳим?

The Times оролнинг Арктикадаги стратегик жойлашуви, асосий денгиз йўлларига яқинлиги, шунингдек, музликларнинг эриши туфайли фойдаланиш имконияти ошиши мумкин бўлган табиий ресурсларнинг мавжудлигини таъкидлайди.

Гренландия аҳолиси тахминан 56 минг кишини ташкил қилади. Орол кенг автономияга эга, аммо мудофаа ва ташқи сиёсат масалалари Дания зиммасида.