Эрон тақдири учун кураш: Ризо Паҳлавийнинг катта режалари 

Қарийб ярим асрдан бери — отаси, Эроннинг сўнгги шоҳи тахтдан ағдарилганидан сўнг — Ризо Паҳлавий АҚШда муҳожирликда яшаб келади. Сўнгги йиллардаги беқарорликлар, жумладан 2026 йил бошидаги воқеалар фонида у намойишчиларни янада фаол ҳаракат қилишга чақирган, ўзини дунёвий ва демократик Эрон тарафдори сифатида намоён этган ҳамда режим алмашиши ғоясини қўллаб-қувватлаган.

Паҳлавий муҳожирликдан ватанига “илк имконият туғилиши билан” қайтишга тайёр эканини ва бундай режаси борлигини билдирган. Шунингдек, у оятуллоҳлар режими ағдарилган тақдирда Эронни бошқариш учун “ўтиш даври жамоаси”ни шакллантириш нияти ҳақида ҳам айтган. Axios маълумотига кўра, АҚШ президентининг махсус вакили Стивен Уиткофф Ризо Паҳлавий билан махфий учрашув ўтказган.

Эрон шоҳи Муҳаммад Ризо Паҳлавий ва унинг рафиқаси Фараҳнинг катта ўғли 1960 йилда туғилган. 1967 йилда — отасининг тож кийиш маросимида, етти ёшига бир неча кун қолганда у расман валиаҳд шаҳзода деб эълон қилинган.

Бироқ 1979 йилда Ғарбга мойил монархия ағдарилди ва Эронда бугунгача сақланиб келаётган режим ўрнатилди. Ислом инқилоби Ризо Паҳлавийни АҚШда — у ерда қирувчи самолёт учувчиси бўлиш учун таҳсил олаётган вақтда “кутиб олган”. Кейин у Жанубий Калифорния университетининг сиёсатшунослик факултетига ўқишга кирган ва умрбод АҚШда қолиб кетган.

“Ҳаётимдаги ягона миссия — Эрон халқининг охир-оқибат эркин ва адолатли сайловлар орқали ўз келажагини мустақил белгилай олишини таъминлаш”, — деган Паҳлавий 2023 йилда DW’га. Унинг айтишича, Эронликлар сайловга чиқиб келажагини ҳал қиладиган кун унинг миссияси якунланади ва сиёсий роли ҳам тугайди.

У омма олдида халқ иродаси орқали Эроннинг келажакдаги давлат тузумини белгилаш ғоясини қўллашини айтган бўлса-да, Паҳлавий ўтиш даврида, эҳтимол, узоқ муддатли раҳбарлик ролини ҳам эгаллашга интилмоқда.

2025 йил июнида Исроил ва Эрон ўртасидаги 12 кунлик уруш пайтида Паҳлавий Теҳрондаги режим қулаган тақдирда вақтинчалик ҳукумат раҳбари сифатида ўз номзодини таклиф қилган. “Бугун мен ватандошларимга мурожаат қилиб, ўзимни тинчлик ва демократик ўзгаришлар йўлига етаклайдиган етакчи сифатида таклиф қиламан, — деган у Париждаги матбуот анжуманида. — Мен сиёсий ҳокимиятга интилмайман, балки халқимизга бу ўта муҳим паллада барқарорлик, эркинлик ва адолатга етиб олишда ёрдам беришни истайман”.

Ўшанда у Эронни демократияга олиб ўтиш бўйича режа ва стратегияларини ҳам эълон қилган: “ҳудудий яхлитлик, шахсий эркинликлар ва барча фуқароларнинг тенглиги, шунингдек динни давлатдан ажратиш” тамойилларига таянишини айтган. “Келажак демократиясининг якуний шаклини Эрон халқи умуммиллий референдумда белгилайди”, — деб таъкидлаган у.

Паҳлавий Эроннинг бошқа айрим давлатлар сингари конституцион монархияга айланиши эҳтимолини ҳам истисно этмаган: бундай тизимда монарх рамзий фигура бўлиб қолади, ижро ҳокимияти эса парламент ихтиёрида бўлади, давлат раҳбари эса сайланиши мумкин.

Сургунда қарийб 50 йил яшаб келаётганига қарамай, Паҳлавий ва унинг оиласи Эрон диаспораси орасида ҳали ҳам муайян қўллаб-қувватловга эга. Бу йўналишда фаол гуруҳларнинг кўпчилиги ОАВ ва ижтимоий тармоқларда кучли позицияга эга. Аммо Эроннинг ўзида бу ресурсларга кириш қаттиқ чеклангани сабабли, эронликларнинг Паҳлавийга муносабатини баҳолаш қийин. Шунингдек, мамлакатда бир неча авлод монархияни умуман кўрмагани ҳисобга олинса, 2026 йилда Эрон монархиянинг қайтиши ғоясини қўллайдими-йўқми — асосий саволлардан бири.

Шу билан бирга, Ризо Паҳлавий сиёсий ўзгаришлар жараёнида муайян рол ўйнаши мумкин. Вашингтондаги Яқин Шарқ институтининг минтақавий хавфсизлик бўйича эксперти Алекс Ватанканинг DW’га ёзма интервюсида айтишича, “бир пайт келиб, бу ҳаракатга ҳеч бўлмаганда рамзий сиёсий етакчи керак бўлади — у техник мувофиқлаштирувчи бўлсин ёки атрофига жипслашиш мумкин бўлган фигура бўлсин”. Ватанка таъкидлашича, “Паҳлавийдек таниқлилик ҳеч кимда йўқ”, аммо у кўплаб шубҳа билдираётганларни ишонтириш учун оғир йўлдан ўтишига тўғри келади: у Эронга ўтиш даврини ҳалол бошқара олишини ва “илк имкониятда ҳокимиятни қўлига жамлашга интилмаслиги”ни исботлаши керак.

Бироқ Паҳлавийнинг халқаро майдондаги айрим ҳаракатлари Эрон ичидаги қўллаб-қувватловни сусайтириши ҳам мумкин. Сўнгги йилларда у дунё бўйлаб давлат раҳбарлари ва таъсирли шахслар билан алоқаларни йўлга қўйган. Хусусан, 2023 йил баҳорида Исроилга сафарда у бош вазир Бинямин Нетаняҳу билан учрашган — у муҳожир валиаҳд шаҳзоданинг асосий тарафдорларидан бири сифатида қолмоқда. Эрон ва Исроил ўртасидаги ўн йиллик душманликни ҳисобга олганда, бундай алоқалар кўплаб эронликларда икки хил муносабат уйғотади: айниқса 12 кунлик урушдан кейин айримлар Нетаняҳу ҳукуматини тажовузкор деб ҳисоблайди.

Ҳозирги норозиликлар режим қулашига олиб келадими-йўқми — бу масала атрофида ҳам шубҳалар бор. Паҳлавий ижтимоий тармоқларда аввалроқ умуммиллий иш ташлашлар ва ҳукуматга қарши намойишларни давом эттиришга чақирган. Бироқ намойишчилар қаттиққўллик билан тарқатилганидан кейин, унинг кейинги баёнотлари эҳтиёткорроқ тус олган.

Мухолифат Теҳрондаги бозор савдогарларининг намойишларга қўшилганини руҳланиш билан қарши олган — тарихан улар режимга мойил бўлган. Аммо кузатувчилар оятуллоҳлар ҳокимиятининг тез қулашига шубҳа билан қарайди. Лондон университети қошидаги Эрон тадқиқотлари маркази ҳамраиси Аршин Адиб-Моғаддам DW’га электрон хатда: “Эрон давлати институционал жиҳатдан ҳам, хавфсизлик органлари нуқтаи назаридан ҳам жуда мустаҳкам илдиз отган ва инқирозларга чидамли. Шунинг учун бу намойишларнинг ўзи тизимни алмаштириш учун етарли эмас”, — деган. У, шунингдек, Эрон ҳақида эшитадиган маълумотларнинг катта қисми “жойлардаги реалликдан узоқ сиёсий мираж” эканини айтган.

Бу нуқтаи назарни Алекс Ватанка ҳам қўллаб-қувватлайди. Унинг фикрича, ҳаракат муваффақияти намойишчиларнинг кўчада узлуксиз қолиш, режим ичида бўлиниш келтириб чиқариш қобилиятига, шунингдек АҚШ ва Эрон диаспораси каби ташқи кучларнинг “ташқаридан жараёнга таъсир ўтказа олиши”га боғлиқ.

Ватанка таъкидлашича, режимнинг ҳокимиятда қолиш-қолмаслиги унинг янги қаршилик тўлқинларини бостиришга қодирлигига ҳам боғлиқ. “Гап фақат ҳозирги намойишларни босиб қўя олишда эмас, балки — ҳозирги тўлқин режим қулашига олиб келмаса ҳам ортидан келиши шубҳасиз бўлган кейинги тўлқинларни ҳам тийиб туриш учун куч тўплай олиш-олмасликда”, — дея хулоса қилган сиёсатшунос.