Фермерлар учун сув солиғи: ютуқлар ва муаммолар

Сувни энг кўп исроф қилувчи соҳа – қишлоқ хўжалигимиз, эски суғориш тизимлари. “Сув пулли бўлса, тежалади” деган ёндашув бир тарафдан тўғри, бироқ солиқ жорий қилишнинг ўзи кам – фермер мустақил тадбиркорга айланмагунча, соҳа ҳеч бир ресурсни тежашга қодир бўлмайди. Kun.uz студиясида сув солиғи ва сув таъминоти билан боғлиқ муаммолар муҳокама қилинди.

{Yii::t(}

Ўтказиб юбориш 6s

Ўтказиб юбориш

Субсидияни “еб қўйган” солиқ

“Сўровномаларимизда 40 фоиздан ортиқ фермер ҳар гектар ер учун 1 миллион сўмдан кўпроқ сув солиғи тўлаётганини билдирди. Ваҳоланки, ўтган йили бу кўрсаткич аслида 300 минг сўмдан 500 минг сўмгача бўлган эди”, — дейди Агробизнес ассоциацияси раҳбари Камолиддин Икромов – Қаршидаги бир фермер мисолида бу муаммо яққол кўринади. У 13 гектар ерга томчилатиб суғориш тизимини ўрнатганига қарамай, унга гектарига 22 миллион сўм сув солиғи ҳисобланган. Бу миқдор у топширган пахта учун олган субсидияни тўлиқ “еб юборган”. “Бир гектар пахта пишиб етилгунча ўртача 6300 кубометр сув сарфланади. Шуни 100 сўмдан ҳисобласак, бир гектар учун 630 минг сўм солиқ чиқиши керак. Кўплаб фермерларга гектарига 1 миллион – 1 миллион 200 минг сўмдан солиқ ҳисобланган”, — дейди Икромов.

Сув етмайди, аммо “план” бор

“Энг жиддий муаммолардан бири — қишлоқ хўжалиги экинларини жойлаштиришда ҳудуднинг сув билан таъминланганлик даражаси тўлиқ ҳисобга олинмаслигидир. Қонунчиликка кўра, ирригация бўлимлари ҳар бир ер контурининг сув таъминоти даражасини ўрганиб, шундан келиб чиқиб экин жойлаштириш бўйича хулоса бериши шарт. Аммо амалда сув таъминоти етарли бўлмаган ҳудудларга ҳам сувни кўп талаб қиладиган пахта ва ғалла экиш мажбурияти юкланмоқда”, – дейди Қўчқорали Абдуваҳоб ўғли ф/х раҳбари Қўчқорали Усмонов. “Керакли сувнинг 50 фоизидан ками билан қандай қилиб пахта ёки ғалла етиштириш мумкин?” — дея ҳақли савол қўяди у.

Соҳа вакилларининг фикрича, Сув хўжалиги вазирлиги сув танқис ҳудудларга экин экилишидан олдинроқ аралашиб, муаммонинг олдини олиши керак.

“Нега Сув хўжалиги вазирлиги олдиндан чиқиб: 'Тўхтанглар, биз бу ерга сув етказиб бера олмаймиз. Келинглар, бошқа турдаги экинга ўтказайлик', деб таклиф киритмайди?” — дея таъкидлади Умонов. “Бундай сиёсат фермерларни, ишчиларни, умуман, бутун аҳолини мавжуд тартибларга қарши қилиб қўйиши мумкин, чунки ресурс бўлмаган жойда ҳосил ундиришнинг иложи йўқ” – дейди у.

Сув таъминотидаги узилишлар ва бюрократик тўсиқлар

Студия меҳмонларининг айтишича, сув ҳажмидан ташқари, унинг нотекис ва узуқ-юлуқ етказиб берилиши ҳам самарали суғоришга тўсқинлик қилмоқда.

“Сув икки соат келади-да, тўхтаб қолади. Бир суғориш учун лимит 1200 куб. Сув 50 метрга етиб боради ва тамом. Югурасиз, сўрайсиз, яна йўқ... Кейин яна бир-икки соатга келиб, ўша жойгача боради-ю, тугайди. Бу жараёнда сув сарфи ортади, вақт йўқолади, экин эса ўсмайди”, — дейди Қўчқорали Усмонов.

Фермернинг айтишича, солиқ идоралари ҳисоботни ўз вақтида топширишни талаб қилиб, жарима билан қўрқитади. Аммо фермерлар сув таъминоти корхонаси ўз хатосини тузатмагунча, тўғриланган маълумотларни тизимга кирита олмайди.

“Вилоят солиқ бошқармаси 'Вақтингиз тугаяпти, жарима соламан, ҳисоботни топширинг, деяпти. Улар ўз ҳисоботини тузатиб тасдиқламагунча, бизнинг ҳисоботимиз қабул қилинмаяпти”, — дейди фермер.

Ҳуқуқий асослар ва ислоҳотларнинг туб моҳияти

“Сув солиғини ҳисоблаш бир нечта қонун ва қонуности ҳужжатлари, жумладан, Солиқ кодекси, Вазирлар Маҳкамаси ва Президент қарорлари билан тартибга солинади. Сув ҳисоблагич қурилмаси бўлмаса, солиқ миқдори Солиқ кодексининг 444-моддасига асосан, экин турининг сув истеъмоли нормативи ёки белгиланган лимитдан келиб чиқиб ҳисобланади. Экинларни жойлаштириш тизими ҳам ўзгарган. Илгари бу жараёнда тўртта ташкилот қатнашар эди. Эндиликда Президентнинг ПФ-130-сонли Фармонига биноан, жараён соддалаштирилиб, иккита идора дастлабки қарордан четлатилди. Янги тизимда Сув хўжалиги вазирлиги ҳар бир контурга қанча ҳажмда сув етказа олишини аниқ кўрсатади. Ҳозирда Вазирлар Маҳкамасининг 505-сонли қарорига ҳам фоизли ноаниқ кўрсаткичлардан воз кечиб, ҳажмли аниқ меъёрларга ўтиш бўйича ўзгартиришлар киритилмоқда” – дейди Сув хўжалиги вазирлиги бошқарма бошлиғи Абдурашид Қулматов.

Хулоса ва ечимлар

Хулоса қилиб айтганда, сув солиғи билан боғлиқ муаммолар бир нечта омилни ўз ичига олади: ҳисоблаш тизимидаги номувофиқликлар, рақамли платформанинг камчиликлари ва энг асосийси — сув ресурсларини режалаштириш ва экинларни жойлаштириш ўртасидаги узилиш. Бу муаммоларни ҳал қилиш учун тизимни такомиллаштириш зарур. Хусусан оқилона режалаштириш: сув таъминоти даражасини реал баҳолаган ҳолда экинларни жойлаштириш. Янги технологиялар ва шериклик: сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш учун давлат-хусусий шериклик (ДХШ) механизмларини жорий этиш ва замонавий тежамкор технологияларни кенг қўллаш.