Тармоқли маркетингми ё молиявий пирамида: тузоқни қандай ажратиш мумкин?

“Риск йўқ, 100 фоизлик кафолат”, “уйда ўтириб осон пул ишлаш”, “чет эл саёҳатига бепул йўлланма”. Бу каби жимжимадор тушунчалар молиявий саводхонлиги етарли бўлмаган одамларни ўзига жалб қилмай қўймайди. Айни шу каби шиорлар билан қўштирноқ ичидаги “инвестицион” ташкилотлар миллионлаб инсонларни чув туширган.

Иқтисодиётда бир-бирига ўхшаш икки тушунча борки, уни кўпчилик адаштириб юборади. Аммо бири қонуний фаолият сифатида рухсат этилган, иккинчиси Жиноят кодексида ноқонуний деб белгиланган. Булар “Тармоқли маркетинг” ва “Молиявий пирамида”. Ушбу мақолада шу тушунчалар ҳақида фикр юритамиз.

ТАРМОҚЛИ МАРКЕТИНГ ҲАҚИДА ҚИСҚАЧА

Тармоқли маркетинг (ёки кўп поғонали маркетинг, инглизча multilevel marketing, MLM) – товар ва хизматларни мустақил дистрибюторлар (сотувчи агентлар) орқали сотиш йўли. Бунда ҳар бир мустақил агент ўзи бошқа агентни таклиф қилиш ҳуқуқига эга, у таклиф этган барча агентларнинг рўйхатдан ўтишидан ва агентлар томонидан сотиладиган ҳар бир маҳсулот тушумидан фоиз ёки бонус кўринишида даромад олади. 

Тармоқли маркетинг ёлланма ишчилар (агентлар) учун рағбатлантириш усули бўлиб, фаолликка яраша даромад ҳам пропорционал белгиланса, савдо бизнеси учун фойдали бўлади. Унинг молиявий пирамидадан асосий фарқи – мақсадида: маҳсулот ёки хизматни сотиш. Иккинчиси эса янги иштирокчиларни жалб қилиш билан шуғулланади.

МОЛИЯВИЙ ПИРАМИДАНИ АНИҚЛАШ ЙЎЛЛАРИ

Барча савдо жараёнларида даромад маҳсулот (хизмат)дан келса, пирамидада аниқ маҳсулот йўқ, бор бўлса ҳам у иккинчи даражали рол ўйнайди.

Баъзида молиявий пирамидалар ўзларини “ҳалол бизнес” сифатида кўрсатиш учун ҳам маҳсулот ёки хизматни номигагина “сотади”. Қуйидаги 4 та белги орқали бундай фирибгарликни аниқ билиб олиш мумкин:

1. Маҳсулотни дўконлардан топиб бўлмайди. Кўпинча компаниянинг ҳатто онлайн дўкони ҳам бўлмайди. Маҳсулотлар фақат тармоқ вакилларига сотилади, улар эса буни олиш учун катта тўлов қиладилар.
2. Пулни ҳозир тўлайсиз, маҳсулотни кейин оласиз. Сизга арзон нархда машина, оддий квартира баҳосидаги “элит” уй ёки қаришни тўхтатадиган “мўжизавий” косметика ваъда қилинади. Аммо машина ҳали Хитойдан келаётган, уй ҳали қурилаётган, косметика бўлса ҳали заводда идишларга солинаётган бўлади. Бироқ пулни ҳозир тўлашингиз керак, акс ҳолда “мўжиза содир бўлмайди”. 
3. Янги иштирокчиларни жалб қилиш – савдодан кўра фойдалироқ. Сизга товар сотганингиз учун озгина мукофот беришади, лекин янги одамларни тармоққа қўшганингиз учун яхшигина пул ваъда қилинади. Бунда одатда “тармоқда жой” ёки “ўз тармоғингизни қуриш ҳуқуқи” учун бошланғич бадал тўланади – маҳсулот учун эмас.
4. Компания аслида нима сотаётганини тушуниш қийин. Агар маҳсулот пирамида учун ниқоб бўлса, у ҳолда унинг вазифаси ёки фойдаси ноаниқ бўлади. Аммо сизга бу маҳсулот “келажак маҳсулоти” экани, бозори тез ўсаётгани айтилади ва тезроқ сармоя киритиш тавсия қилинади. Шунингдек, компания “маҳсулот сотишдан 100 фоиз даромадни иштирокчиларга тўлаймиз” деб даъво қилади, гўёки ўзи умуман фойда олмайди. Бундай “саховатли” компанияни бугунги капиталистик дунёда учратиш анқонинг уруғи.

ЗАМОНАВИЙ ИҚТИСОДИЁТДАГИ КЎРИНИШЛАРИ

Пирамидалар одатда улар таклиф қиладиган даромад олиш усулига қараб гуруҳланади. Баъзиларида шунчаки ҳисобга пул киритиш кифоя – маълум вақт ўтиб, уни фоизи билан қайтариб олиш ваъда қилинади. Бошқаларида эса лойиҳага таниш-билишларни жалб қилиш ёки ҳаттоки ўзингиз “кичик пирамида” ташкил этувчи профессионал “фирибгар” бўлишингиз талаб қилинади. Буларни мисоллар орқали тушунтирамиз:

Бир поғонали молиявий пирамидалар. Бундай пирамидаларнинг ишлаш принципи жуда оддий: пассив даромад олиш ниятидаги “инвесторлар” юқори фойда ваъдаси билан жалб қилинади, дастлаб улар бу фойдани олади – лекин бу фойда янги келган иштирокчиларнинг бадалларидан тўланади.

Кейинчалик янги келаётган пуллар эски инвесторлар олдидаги мажбуриятларни қопламай қолганда, пирамида ташкилотчиси пуллар билан ғойиб бўлади. Ўзбекистондаги энг машҳур бир поғонали пирамида – Аҳмадбой лойиҳаси бўлган.

Кўп поғонали молиявий пирамидалар. Бундай схемаларда янги иштирокчиларни топиш вазифаси “инвесторлар” зиммасига юкланади. Уларнинг киритган пуллари ташкилотчилар ва юқори поғонадаги аъзолар ўртасида тақсимланади.

Тизимдаги поғоналар сони ўсишдан тўхтамагунча, иштирокчилар даромад олаверади. Одатда бундай схемалар бир йилдан ортиқ яшамайди.

Матрицали молиявий пирамидалар. Бундай пирамидалар бир ёки кўп поғоналилардан фарқли ўлароқ, йиллар давомида яшаши мумкин. Уларнинг тузилиши мураккаброқ:

• Иштирокчи дастлаб пул киритади ва биринчи даража тўлишини кутади, масалан, 8 киши йиғилгунга қадар.
• Кейин бу 8 киши иккинчи даражага ўтади – иккита матрицага бўлинади (ҳар бирида 4 киши). Энди улар ҳам янги иштирокчиларни жалб қилиб, ўз тузилмасини қуради.
• Янги биринчи даража тўлганида, матрица яна бўлинади ва ҳамма бир поғона юқорига кўтарилади.
• Фойда эса фақат юқори чўққига чиққан пайтда олинади.

Матрицали пирамидаларнинг кўпи тезда йўқолиб кетган, асосий сабабларидан бири эса унинг мураккаблиги бўлган. Уларнинг ўрнини содда ва “тушунарлироқ” рақобатчилар эгаллаган, чунки улар “пулни кўпайтириш”ни ортиқча бош оғриқсиз ваъда қилган.

Ҳайплар. “Ҳайп” атамаси инглизча High-Yield Investment Program (юқори даромадли инвестиция дастури) иборасидан олинган.

Аслида ҳайп – бу пирамиданинг тезлаштирилган шакли бўлиб, унда фойда ваъдалари ҳаддан ташқари ошириб кўрсатилади: инвесторларни кунига, баъзида ҳатто соатига ўнлаб фоиз фойда ёлғони билан жалб қилишади.

Ҳайп маъмурлари кўпинча лойиҳаларида кимдир албатта пул йўқотишини яширишмайди. Аксинча, улар “муҳими – эрта кириш, шунда қулашдан олдин фойдани олиш мумкин” деб ишонтиришади.

ҚОНУНЧИЛИКДА ФАОЛИЯТЛАРГА МУНОСАБАТ 

Ўзбекистон қонунчилигида “Тармоқли маркетинг – товарларни мустақил тарзда, сотувчи (агент)лар томонидан чакана сотиш тури” деб таърифланган. Бунда асосий иштирокчи, яъни сотувчи (агент) – савдо шохобчаларида, муассасалар, ташкилотлар, корхоналарда, транспорт ёки кўчада потенциал харидорлар билан савдо қиладиган, даромади фақат сотув ҳажмига боғлиқ бўлган жисмоний шахс (юридик шахс ташкил этмаган), якка тартибдаги тадбиркор тушунилади. Бундай фаолият ҳуқуқий томондан чекланмаган. 

Молиявий пирамидалар Жиноят кодексининг 188-1-моддаси билан тақиқланган. Унда ушбу ноқонуний фаолиятга қуйидагича таъриф берилади: “мулкий манфаат бериш бўйича зиммага мажбурият олиш йўли билан жисмоний ва юридик шахсларнинг пул маблағларини ва (ёки) бошқа мол-мулкини жалб этишга доир ноқонуний фаолиятни амалга ошириш ва бунда илгари олинган мажбуриятни жисмоний ва юридик шахсларнинг янги жалб этилган пул маблағлари ва (ёки) бошқа мол-мулки ҳисобидан бажариш”.

Бундай фаолиятга раҳбарлик қилиш, бундай фаолиятда иштирок этиш ва иштирок этишга жалб қилиш мақсадида уни реклама қилиш – жиноятдир.

АГАР ТАРМОҚДА БЎЛСАНГИЗ, НИМА ҚИЛИШ КЕРАК?

Одатда молиявий пирамидага киритилган пулларни қайтариб олиш жуда қийин, чунки ташқи томондан ҳаммаси шундай кўринади: гўёки одам ўзи хоҳлаб, хавфларни тушуниб, ихтиёрий равишда пул ўтказган. Аммо барибир умид бор, қайғурманг.

Энг муҳими – сизга “ёрдам берамиз” деб мурожаат қилаётган сохта “юристлар”га ишонманг. Улар кўпинча пирамида қулаганидан кейин жабрланганларга ёзиб, “биз сизнинг пулингизни суд орқали қайтариб берамиз, фақат аввал хизмат ҳақи тўланг” деб айтишади.

Аслида эса улар “ўлганнинг устига тепган” бўлувчи пирамида ташкилотчиларининг шериклари бўлиши мумкин.

Нима қилиш керак:

1. Аввало, компания расман молиявий пирамида сифатида тан олиниши керак.
2. Бунинг учун жабрланганлар ИИВга шикоят ёзишади.
3. Тергов ўтказилади ва иш судга оширилади.
4. Судда ташкилотчиларнинг айби исботлангач, суд қарорига асосланиб:

• пирамида асосчиларига қарши фуқаролик даъвоси берилади;
• кўрган зарарни қоплаш талаби қўйилади.

Агар судда ғалаба қозонсангиз, сизга ижро варақаси берилади ва бу ҳужжат асосида айбдордан пул ундириш мумкин бўлади.

Аммо шуни унутмаслик керакки, пулни қайтариш жараёни йиллаб давом этиши мумкин, чунки фирибгарлар одатда олдиндан ўз ҳисобларидаги барча маблағни яшириб қўйишади, мулкларини бошқа шахсларнинг номига ўтказишади.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, молиявий пирамида икки томонлама (мижоз ва тарғиботчи) шаръан ман қилинган, қонунчиликда тақиқланган фаолиятдир. Тармоқли маркетинг бир пайтнинг ўзида замонавий бизнес усули бўлиб ҳисобланса, бошқа томондан анъанавий бозор ва дўконларда сотилиши мушкул, рақобатга чидамсиз, фойдаси ҳам, зарарли эмаслиги ҳам шубҳа остидаги турли хизмат ва товарларни пуллаш учун қулай восита бўлиб ҳам хизмат қилиши мумкин.